Xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở trong Quân đội là một nội dung quan trọng của công tác tư tưởng nhằm củng cố nền tảng chính trị, tinh thần vững chắc, góp phần xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Trong bối cảnh hiện nay, xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở đã và đang đặt ra những vấn đề đòi hỏi chủ thể, lực lượng tham gia phải quan tâm, đồng thời có giải pháp phù hợp để nâng cao hơn nữa chất lượng mặt công tác quan trọng này.

Môi trường văn hóa là một bộ phận cấu thành môi trường sống, bao gồm tổng thể các giá trị vật chất và tinh thần hợp thành một chỉnh thể, thường xuyên tác động đến con người và phản ánh các mối quan hệ xã hội của con người trong từng giai đoạn lịch sử, gắn với từng địa bàn, phạm vi, lĩnh vực nhất định.

Trong Quân đội ta, môi trường văn hóa có vai trò rất quan trọng, là nơi trực tiếp nuôi dưỡng, bồi đắp bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, nếp sống chính quy, tinh thần kỷ luật, thái độ ứng xử và trách nhiệm của người quân nhân cách mạng. Môi trường văn hóa tốt đẹp, phong phú, lành mạnh còn trực tiếp góp phần giữ vững và tăng cường đoàn kết nội bộ, đoàn kết quân - dân, nâng cao chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và thực hiện các nhiệm vụ.

Các đảng viên trẻ thi đua giành kết quả cao trong diễn tập ở Trung đoàn 174, Sư đoàn 316 (Quân khu 2). Nguồn: qdnd.vn

Nhận thức rõ vị trí, tầm quan trọng của môi trường văn hóa, những năm qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, trực tiếp, thường xuyên là Tổng cục Chính trị, xây dựng môi trường văn hóa ở các đơn vị cơ sở đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. Cấp ủy, chỉ huy các cấp ngày càng quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo tổ chức các hoạt động văn hóa; nhiều mô hình, cách làm sáng tạo được triển khai; hệ thống thiết chế văn hóa ở nhiều đơn vị được đầu tư xây dựng tương đối đồng bộ; các phong trào xây dựng đơn vị văn hóa, doanh trại chính quy, xanh - sạch - đẹp được triển khai sâu rộng. Hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao được duy trì thường xuyên,… góp phần nâng cao đời sống tinh thần, tăng cường đoàn kết, nâng cao hiệu quả thực hiện nhiệm vụ của đơn vị.

Mặc dù đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, song so với yêu cầu thực tế đặt ra, xây dựng môi trường văn hóa ở một số đơn vị cơ sở vẫn còn có mặt hạn chế. Hiện nay, trước bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; đất nước ta bước vào kỷ nguyên phát triển mới; Quân đội tập trung xây dựng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, v.v. Điều đó đã và đang đặt ra những vấn đề đòi hỏi chủ thể, lực lượng tham gia phải nhận thức đúng và có giải pháp phù hợp để nâng cao hơn nữa chất lượng mặt công tác quan trọng này.

Từ thực tiễn, có thể khái quát mấy vấn đề cần quan tâm nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở hiện nay.

Thứ nhất, nhận thức, trách nhiệm của chủ thể và lực lượng tham gia.

Một trong những nhân tố quyết định đến chất lượng xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở là sự thống nhất cao về nhận thức và hành động của chủ thể và lực lượng tham gia. Tuy nhiên, thời gian qua, vẫn còn có cấp ủy, chỉ huy ở một số đơn vị còn nhận thức chưa thật đầy đủ về nhiệm vụ quan trọng này; lãnh đạo, chỉ đạo có lúc, có nơi còn chưa thường xuyên, sâu sát; chưa phát huy tốt vai trò, trách nhiệm của cán bộ, chiến sĩ trong tham gia xây dựng.

Đảng ta khẳng định, văn hóa là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho đất nước phát triển nhanh và bền vững. Đối với Quân đội ta, văn hóa không chỉ là đời sống tinh thần mà còn là yếu tố trực tiếp góp phần hun đúc bản lĩnh chính trị, ý chí chiến đấu và phẩm chất đạo đức của người quân nhân cách mạng. Vì vậy, xây dựng môi trường văn hóa phải được đặt trong tổng thể nhiệm vụ xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị - yếu tố cơ bản làm nên sức mạnh chiến đấu của Quân đội ta. Đặc biệt là ở đơn vị cơ sở, nơi trực tiếp thực hiện nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, giúp đỡ Nhân dân; đồng thời, cũng là nơi trực tiếp quản lý, giáo dục, rèn luyện chiến sĩ - những thanh niên trẻ tuổi, đầy nhiệt huyết và khát vọng, song kinh nghiệm, vốn sống chưa nhiều, dễ bị tác động bởi những thông tin trái chiều và các sản phẩm văn hóa xấu độc. Do vậy, xây dựng môi trường văn hóa lại càng có vai trò quan trọng.

Để giải quyết vấn đề này, cấp ủy, chỉ huy các đơn vị cơ sở cần quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, đặc biệt là các chủ trương của Quân ủy Trung ương về xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị; các chỉ thị, hướng dẫn của Tổng cục Chính trị về xây dựng môi trường văn hóa. Coi đây là nội dung quan trọng cần tập trung lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên, gắn chặt với xây dựng tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Cùng với đó, tăng cường tuyên truyền giáo dục, giao nhiệm vụ cho các tổ chức, các lực lượng và phát huy vai trò của mọi cán bộ, chiến sĩ trong tham gia xây dựng; có cơ chế kiểm tra, giám sát cụ thể, gắn với đánh giá kết quả hoàn thành nhiệm vụ hằng năm của mỗi cá nhân, tổ chức.

Chống mọi biểu hiện coi xây dựng môi trường văn hóa là hoạt động mang tính phong trào, thời vụ hoặc chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chính trị, cán bộ chính trị và của các tổ chức quần chúng.

Bộ đội Biên phòng tỉnh Cao Bằng giúp đồng bào gặt lúa. Nguồn: qdnd.vn

Thứ hai, bồi dưỡng và phát huy hệ giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong điều kiện mới.

Một trong những nội dung cốt lõi của xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở là bồi dưỡng và phát huy hệ giá trị văn hóa đặc trưng của Quân đội nhân dân Việt Nam được kết tinh trong phẩm chất cao đẹp của “Bộ đội Cụ Hồ”. Đây không chỉ là di sản tinh thần quý báu mà còn là nền tảng đạo đức và chuẩn mực văn hóa của mỗi quân nhân trong Quân đội ta.

Tuy nhiên, trước sự chuyển biến mạnh mẽ của đời sống xã hội, khi lối sống thực dụng, đề cao giá trị vật chất có xu hướng gia tăng, việc giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống của dân tộc, của Quân đội đã và đang đặt ra những yêu cầu mới, nếu không được bồi dưỡng thường xuyên, những giá trị đó có thể bị phai nhạt. Vì vậy, cần tiếp tục cụ thể hóa và đẩy mạnh bồi dưỡng, phát huy giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trong thời kỳ mới, gắn với việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Theo đó, các hoạt động văn hóa ở các đơn vị cần hướng mạnh vào việc bồi dưỡng cho cán bộ, chiến sĩ lòng trung thành với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân; ý thức tổ chức kỷ luật cao; lối sống trong sạch, lành mạnh; có trình độ chuyên môn, năng lực làm chủ khoa học - công nghệ hiện đại; tinh thần đoàn kết, nhân ái, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân, yêu thương đồng chí, đồng đội, v.v. Qua đó, làm cho những giá trị tốt đẹp của văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” trở thành chuẩn mực hành vi, lối sống của mọi cán bộ, chiến sĩ.

Cùng với đó, cần coi trọng giáo dục truyền thống, nâng cao lòng tự hào về lịch sử vẻ vang của Đảng, đất nước, Quân đội, đơn vị. Khi mỗi quân nhân nhận thức sâu sắc về truyền thống và trách nhiệm của mình, họ sẽ có động lực mạnh mẽ để rèn luyện và cống hiến, hết lòng phụng sự Tổ quốc, phục vụ Nhân dân.

Thứ ba, xây dựng đời sống văn hóa phong phú, lành mạnh.

Một môi trường văn hóa lành mạnh, bền vững phải được tạo nên bởi cả giá trị vật chất và tinh thần. Do đó, xây dựng đời sống văn hóa phong phú, lành mạnh ở đơn vị cơ sở là vấn đề rất quan trọng. Thời gian qua, ở nhiều đơn vị, hệ thống thiết chế văn hóa đã từng bước được đầu tư xây dựng và vận hành khá hiệu quả, góp phần nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của bộ đội. Tuy nhiên, ở một số đơn vị cơ sở, nhất là những đơn vị đóng quân ở địa bàn xa trung tâm, điều kiện sinh hoạt văn hóa còn hạn chế; nội dung và hình thức tổ chức hoạt động văn hóa đôi khi chưa thật sự phong phú, hấp dẫn.

Để khắc phục tình trạng này, cần tiếp tục quan tâm đầu tư xây dựng hệ thống thiết chế văn hóa phù hợp với điều kiện của từng đơn vị; đồng thời, đổi mới nội dung, phương thức tổ chức các hoạt động văn hóa - tinh thần theo hướng thiết thực, sáng tạo, phù hợp với tâm lý của chiến sĩ trẻ. Việc tổ chức các hoạt động văn nghệ, thể thao, giao lưu văn hóa với địa phương, các diễn đàn thanh niên,… cần được triển khai một cách linh hoạt, sáng tạo, hiệu quả, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa tinh thần của bộ đội, tăng cường đoàn kết gắn bó giữa cán bộ, chiến sĩ, đoàn kết quân - dân.

Cùng với đó, các đơn vị cũng cần quan tâm xây dựng nền nếp chính quy, rèn luyện kỷ luật, củng cố mối quan hệ đoàn kết nội bộ, đoàn kết quân - dân. Đẩy mạnh phong trào xây dựng doanh trại chính quy, xanh - sạch - đẹp; chú trọng kết hợp hài hòa giữa yếu tố thẩm mỹ, giáo dục và chức năng sinh hoạt. Các biểu tượng truyền thống, bảng biểu, khẩu hiệu, khu sinh hoạt văn hóa, thể thao, vườn hoa, cây cảnh,… cần được bố trí khoa học, tạo nên không gian văn hóa đặc trưng của đơn vị. Cùng với đó, tổ chức nền nếp hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, vui chơi giải trí, hướng bộ đội tham gia vào các hoạt động văn hóa lành mạnh, từ đó ngăn ngừa và đẩy lùi tệ nạn xã hội, giảm thiểu vi phạm kỷ luật.

Thứ tư, xây dựng “lá chắn văn hóa” cho cán bộ, chiến sĩ.

Trong điều kiện phát triển của kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, bộ mặt đời sống xã hội ngày càng đổi thay mạnh mẽ, cùng với sự phát triển đi lên của đời sống vật chất, mặt trái kinh tế thị trường cũng kéo theo những tác động đa chiều đến đời sống tinh thần của cán bộ, chiến sĩ. Đặc biệt, sự phát triển nhanh chóng của internet, mạng xã hội đã tạo ra một không gian thông tin rộng lớn, trong đó tồn tại cả những giá trị tích cực và những yếu tố tiêu cực, độc hại. Các thế lực thù địch triệt để lợi dụng không gian mạng để tuyên truyền các sản phẩm văn hóa xấu độc, xuyên tạc, chống phá Đảng, Nhà nước, Quân đội, hòng từng bước làm suy giảm niềm tin, lý tưởng cách mạng của cán bộ, chiến sĩ. Đây là thách thức không nhỏ đối với việc xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở hiện nay.

Trước bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra trong xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở hiện nay là phải chủ động xây dựng “lá chắn văn hóa” cho cán bộ, chiến sĩ. Trọng tâm là nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức lối sống, định hướng giá trị thẩm mỹ đúng đắn, giúp mỗi quân nhân luôn có bản lĩnh chính trị vững vàng, có khả năng nhận diện và đấu tranh với những thông tin sai trái, các sản phẩm văn hóa xấu độc. Mỗi quân nhân không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn phải là những “chiến sĩ” tiên phong trên mặt trận tư tưởng - văn hóa.

Cùng với đó, các đơn vị cũng cần phát huy vai trò của các cơ quan chuyên trách và cán bộ chuyên trách trong quản lý, định hướng thông tin; xây dựng môi trường truyền thông tích cực trong nội bộ đơn vị. Việc phát triển các sản phẩm văn hóa truyền thông có chất lượng, phù hợp với tâm lý và nhu cầu của chiến sĩ trẻ sẽ góp phần xây dựng môi trường văn hóa ngày càng phong phú, lành mạnh, qua đó hạn chế tác động tiêu cực của các luồng thông tin, các sản phẩm văn hóa độc hại.

Thứ năm, ứng dụng công nghệ số trong xây dựng môi trường văn hóa.

Hiện nay, toàn quân đang đẩy mạnh chuyển đổi số, hướng tới xây dựng “quân nhân số”, “đơn vị số”, v.v. Trong bối cảnh đó, xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở không thể không ứng dụng công nghệ số, nhất là trong tuyên truyền, giáo dục như: xây dựng thư viện điện tử, hệ thống bài giảng số, video chuyên đề; khai thác mạng LAN nội bộ, bảng tin điện tử, cổng thông tin đơn vị; ứng dụng công nghệ số trong hỗ trợ quản lý thiết chế văn hóa, tổ chức sinh hoạt trực tuyến, lưu trữ dữ liệu truyền thống của đơn vị,… từng bước kiến tạo không gian văn hóa số phù hợp với điều kiện thực tiễn của đơn vị. Cùng với đó, các đơn vị cũng cần quan tâm bồi dưỡng nâng cao năng lực số, khả năng khai thác, chọn lọc thông tin, khả năng phòng, chống tác động tiêu cực từ mạng xã hội cho cán bộ, chiến sĩ.

Có thể khẳng định, xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở trong Quân đội nhân dân Việt Nam là nhiệm vụ vừa mang tính cấp thiết, vừa có ý nghĩa chiến lược lâu dài, gắn liền với xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị. Những vấn đề trao đổi trên là nhận thức bước đầu, các đơn vị cần tiếp tục nghiên cứu, tham khảo, vận dụng phù hợp với thực tiễn, qua đó góp phần nâng cao hơn nữa chất lượng xây dựng môi trường văn hóa ở đơn vị cơ sở trong Quân đội thời kỳ mới.

Đại tá, TS. NGUYỄN THÀNH TRUNG