Thanh tra quốc phòng trong điều kiện ban bố tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng, góp phần bảo đảm cho hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang và toàn xã hội kịp thời chuyển sang trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao, đồng thời triển khai các biện pháp phòng thủ, kiểm soát, huy động và trưng dụng theo quy định của pháp luật, nhằm giữ vững quốc phòng, an ninh. Đây là vấn đề phức tạp, phạm vi rộng, chưa có tiền lệ; vì vậy, cần được nghiên cứu thấu đáo cả lý luận và thực tiễn.

Tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là trạng thái pháp lý đặc biệt được áp dụng khi đất nước xuất hiện nguy cơ trực tiếp bị xâm lược, bạo loạn có vũ trang hoặc các tình huống đe dọa nghiêm trọng đến quốc phòng, an ninh nhưng chưa đến mức ban bố tình trạng chiến tranh.

Trong trạng thái đó, Nhà nước có thể áp dụng nhiều biện pháp đặc biệt theo quy định của pháp luật, như: thiết quân luật, giới nghiêm, huy động lực lượng, trưng dụng tài sản, kiểm soát an ninh ở những khu vực cần thiết, với yêu cầu xử lý nhanh, tập trung, thống nhất và tuyệt đối giữ bí mật. Điều này đặt hoạt động quản lý, chỉ huy, điều hành trong lĩnh vực quốc phòng trước nhiều khó khăn, thách thức và tiềm ẩn nguy cơ phát sinh sai phạm, lạm quyền, thất thoát nguồn lực hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân nếu thiếu cơ chế kiểm tra, giám sát chặt chẽ. Trong bối cảnh đó, thanh tra quốc phòng có vai trò đặc biệt quan trọng, góp phần bảo đảm các quyết định, mệnh lệnh và biện pháp áp dụng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng được tiến hành đúng pháp luật, thẩm quyền, mục đích và hiệu quả. Tuy nhiên, đây là nội dung mới, phức tạp, đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ.

Trước hết, về thể chế pháp lý cho hoạt động thanh tra quốc phòng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng.

Theo quy định của pháp luật hiện hành, hoạt động thanh tra quốc phòng được thực hiện theo trình tự, thủ tục chặt chẽ, gồm nhiều bước, như: xây dựng kế hoạch, ban hành quyết định, công bố quyết định, xác minh, đối thoại và ban hành kết luận thanh tra. Tuy nhiên, trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, các hoạt động chỉ huy, điều hành quốc phòng, an ninh thường được triển khai với yêu cầu khẩn trương, liên tục; các quyết định liên quan đến huy động lực lượng, phương tiện, trưng dụng tài sản, bảo đảm hậu cần, kỹ thuật hoặc xử lý các tình huống phức tạp phải thực hiện trong thời gian rất gắn. Trong khi đó, pháp luật hiện hành chưa quy định đầy đủ các quy trình, thủ tục “thanh tra rút gọn”, “thanh tra đột xuất” hay “thanh tra dã chiến”. Vì vậy, nghiên cứu bổ sung hoàn thiện thể chế pháp lý và xây dựng quy trình thanh tra đặc thù trong tình trạng khẩn cấp là vấn đề có ý nghĩa nền tảng, tạo hành lang pháp lý cho toàn bộ hoạt động thanh tra quốc phòng khi đất nước chuyển sang trạng thái quốc phòng khẩn cấp.

Để giải quyết vấn đề này, trước hết, cần rà soát, bổ sung và hoàn thiện các quy định của pháp luật nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ giữa Luật Quốc phòng, Luật Thanh tra, Luật Tình trạng khẩn cấp và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành cơ sở pháp lý đầy đủ cho tổ chức và hoạt động thanh tra quốc phòng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng. Trong đó, xác định rõ nguyên tắc, thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thanh tra với cơ quan quân sự, công an và chính quyền địa phương; đồng thời, làm rõ mối quan hệ giữa yêu cầu bảo đảm quyền lực chỉ huy quân sự tập trung với nhiệm vụ kiểm soát quyền lực nhà nước, phòng ngừa vi phạm pháp luật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khi áp dụng các biện pháp đặc biệt về quốc phòng, an ninh.

Cùng với đó, cần nghiên cứu bổ sung vào Luật Thanh tra hoặc ban hành nghị định chuyên ngành quy định về “trình tự, thủ tục thanh tra trong tình trạng khẩn cấp” theo hướng: tinh giản thủ tục, rút ngắn thời gian, tăng tính cơ động và hiệu quả xử lý tại chỗ. Trọng tâm là xây dựng quy trình “thanh tra rút gọn”, “thanh tra đột xuất” và “thanh tra dã chiến” theo hướng tinh gọn, linh hoạt, rút ngắn, đơn giản hóa một số thủ tục hành chính nhưng vẫn bảo đảm tính hợp pháp, chính xác và hiệu quả của hoạt động thanh tra, như: thông báo trước, công bố kế hoạch thanh tra hoặc quy trình đối thoại kéo dài. Đồng thời, quy định rõ thẩm quyền của cơ quan thanh tra trong việc kiến nghị đình chỉ hoặc tạm dừng thi hành các mệnh lệnh, quyết định hành chính có dấu hiệu vi phạm pháp luật, gây ảnh hưởng đến nhiệm vụ quốc phòng, an ninh hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Đặc biệt, cần có cơ chế pháp lý bảo vệ thanh tra viên khi thực hiện nhiệm vụ trong môi trường áp lực cao, nhạy cảm và tiềm ẩn nhiều rủi ro, bảo đảm tính độc lập tương đối trong hoạt động nghiệp vụ và tạo điều kiện để cán bộ thanh tra yên tâm thực thi nhiệm vụ theo đúng quy định của pháp luật.

Trung tướng Nguyễn Quốc Duyệt, Chánh Thanh tra Bộ Quốc phòng trao Quyết định công tác cán bộ (năm 2026).

Hai là, về tổ chức lực lượng và cơ chế phối hợp liên ngành trong hoạt động thanh tra quốc phòng.

Thực hiện chủ trương tinh gọn tổ chức bộ máy, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của hệ thống chính trị, tổ chức và biên chế của lực lượng thanh tra quốc phòng thời gian qua đã được sắp xếp theo hướng tinh giản, giảm đầu mối trung gian. Tuy nhiên, khi chuyển sang tình trạng khẩn cấp về quốc phòng, khối lượng nhiệm vụ thanh tra, kiểm tra, giám sát có sự gia tăng đột biến, liên quan đến quản lý ngân sách quốc phòng, vật tư hậu cần, huy động nguồn lực xã hội và thực hiện các biện pháp đặc biệt về quốc phòng, an ninh. Trong khi đó, cơ chế phối hợp giữa thanh tra quốc phòng với thanh tra các bộ, ngành, chính quyền địa phương và lực lượng công an ở một số địa bàn chưa thực sự đồng bộ, chặt chẽ, dễ dẫn đến tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót đối tượng, địa bàn, lĩnh vực cần giám sát; thậm chí phát sinh “khoảng trống giám sát” hoạt động quản lý nhà nước về quốc phòng, an ninh. Vì vậy, kiện toàn tổ chức bộ máy, nâng cao năng lực thực thi theo hướng “tinh, gọn, mạnh” vừa là nhiệm vụ, vừa là giải pháp có ý nghĩa quan trọng trực tiếp quyết định chất lượng, hiệu quả hoạt động thành tra quốc phòng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng.

Trên cơ sở kết quả điều chỉnh tổ chức, lực lượng Thanh tra quốc phòng các cấp theo Nghị định số 284/2025/NĐ-CP, ngày 03/11/2025 của Chính phủ về “Quy định về tổ chức và hoạt động của Thanh tra quốc phòng”, thời gian tới, cần tiếp tục kiện toàn tổ chức theo hướng tập trung nguồn lực, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ ở các cơ quan chiến lược, chiến dịch gắn với xây dựng cơ chế chỉ huy ngành dọc đủ mạnh, bảo đảm khả năng chỉ đạo, điều hành tập trung, thống nhất. Trọng tâm là, nghiên cứu tổ chức lực lượng thanh tra cơ động, chuyên trách tại các quân khu, quân chủng, binh chủng và đơn vị sẵn sàng chiến đấu cao theo hướng tinh nhuệ, có khả năng hoạt động độc lập, bám sát địa bàn trọng điểm, khu vực thiết quân luật, giới nghiêm hoặc các đơn vị thực hiện nhiệm vụ khẩn cấp để tiến hành giám sát, kiểm tra và kiến nghị xử lý kịp thời tình huống phát sinh ngay từ cơ sở. Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế chỉ huy ngành dọc, khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo trong hoạt động thanh tra, bảo đảm thông suốt trong chỉ đạo nghiệp vụ, trên phạm vi rộng.

Tiếp tục đổi mới công tác đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ thanh tra viên theo hướng “đa năng, chuyên sâu, thích ứng với môi trường tác chiến hiện đại”, nhất là về phân tích dữ liệu, nhận diện dấu hiệu vi phạm trên môi trường số và khả năng xử lý các tình huống pháp lý phức tạp đan xen giữa lĩnh vực quân sự và dân sự. Đặc biệt, cần đưa hoạt động thanh tra vào nội dung các cuộc diễn tập khu vực phòng thủ, diễn tập thiết quân luật, giới nghiêm và diễn tập phòng thủ dân sự trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng nhằm tạo môi trường thực tiễn để lực lượng thanh tra rèn luyện năng lực chỉ huy, hiệp đồng, xử lý tình huống và phối hợp liên ngành trong điều kiện sát thực tế chiến đấu và xử lý khủng hoảng.

Cùng với đó, cần hoàn thiện quy chế phối hợp giữa Thanh tra Bộ Quốc phòng với các cơ quan tư pháp của Quân đội; Thanh tra Chính phủ, Bộ Công an và chính quyền địa phương trong thanh tra, kiểm tra, giám sát việc thực hiện các nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Trong đó, cần xác định rõ trách nhiệm, thẩm quyền và cơ chế hiệp đồng giữa các lực lượng nhằm bảo đảm xử lý thống nhất, kịp thời các vụ việc phát sinh trên địa bàn thiết quân luật, khu vực phòng thủ hoặc địa bàn thực hiện các biện pháp đặc biệt về quốc phòng, an ninh. Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện cơ chế để các kết luận thanh tra thực sự trở thành căn cứ quan trọng phục vụ đánh giá cán bộ, xử lý trách nhiệm người đứng đầu và thực hiện kỷ luật Đảng, kỷ luật hành chính khi có sai phạm. Mặt khác, cần phát huy vai trò giám sát của Nhân dân và các kênh tiếp nhận thông tin phản ánh trong điều kiện khẩn cấp; qua đó, tạo sự thống nhất trong quản lý, điều hành của hệ thống chính trị; củng cố niềm tin, sự đồng thuận của Nhân dân, góp phần, nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực, giữ vững ổn định chính trị - xã hội và củng cố “thế trận lòng dân” trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng.

Thủ trưởng Thanh tra Bộ Quốc phòng chủ trì Hội nghị giao ban Trụ sở tiếp công dân Bộ Quốc phòng quý 4 năm 2025.

Ba là, thách thức từ môi trường số và chiến tranh công nghệ cao.

Cùng với quá trình hiện đại hóa Quân đội và đẩy mạnh chuyển đổi số, các hoạt động quản lý, chỉ huy, điều hành trong lĩnh vực quốc phòng ngày càng gắn với dữ liệu điện tử, nền tảng số, giao dịch điện tử và trí tuệ nhân tạo (AI). Theo đó, các hành vi vi phạm không chỉ tồn tại dưới dạng hồ sơ, chứng từ giấy truyền thống mà chuyển mạnh sang môi trường số, không gian mạng và các hệ thống dữ liệu có tính bảo mật cao. Tuy nhiên, năng lực thanh tra số của lực lượng thanh tra quốc phòng hiện nay còn nhiều hạn chế; hạ tầng dữ liệu phục vụ công tác kiểm tra, giám sát chưa đồng bộ; cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan, đơn vị còn bất cập; công cụ kỹ thuật phục vụ kiểm tra, phân tích dữ liệu số còn thiếu.

Vì vậy, nếu không sớm đổi mới phương thức hoạt động và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, hoạt động thanh tra quốc phòng sẽ khó theo kịp yêu cầu của chiến tranh công nghệ cao và nguy cơ bị động trước các phương thức vi phạm mới trên môi trường số. Theo đó, để nâng cao năng lực giám sát, kiểm soát quyền lực và phòng ngừa vi phạm trong môi trường số và điều kiện chiến tranh công nghệ cao cần đẩy nhanh tiến độ thực hiện “Đề án xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm soát tài sản, thu nhập trong Bộ Quốc phòng” gắn với xây dựng môi trường làm việc số liên thông trong toàn ngành Thanh tra quốc phòng. Trong đó, cần phát triển hệ thống dữ liệu theo hướng “kết nối, cập nhật và theo dõi theo thời gian thực” đối với dòng chảy ngân sách quốc phòng, hoạt động huy động, phân bổ vật tư, trang bị và biến động tài sản của cán bộ thuộc diện quản lý. Đồng thời, cần đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ, mạng truyền số liệu quân sự và hệ thống bảo mật dữ liệu chuyên dụng nhằm bảo đảm thông tin thanh tra được cập nhật liên tục, an toàn và thông suốt ngay cả trong điều kiện tác chiến điện tử, chiến tranh mạng hoặc bị gây nhiễu thông tin.

Trên nền tảng hạ tầng dữ liệu số, cần đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong phân tích, đánh giá và cảnh báo rủi ro, nhất là trong hỗ trợ nhận diện dấu hiệu bất thường trong mua sắm quốc phòng, huy động nguồn lực, phân phối vật tư hoặc các giao dịch tài chính khẩn cấp; tăng cường ứng dụng AI trong phân tích xu hướng, dự báo rủi ro phục vụ chỉ huy, điều hành hoạt động thanh tra trong trạng thái quốc phòng khẩn cấp. Đặc biệt, cần phát triển các công cụ thanh tra, giám sát từ xa thông qua hạ tầng số liên thông, cho phép Thanh tra Bộ kết nối trực tiếp với hệ thống quản lý của các đơn vị tuyến đầu để kiểm tra việc thực hiện nhiệm vụ mà không cần có mặt trực tiếp, giúp tiết kiệm nguồn lực và bảo đảm an toàn trong điều kiện chiến tranh. Trên cơ sở đó, từng bước hình thành cơ chế giám sát số tập trung, nâng cao hiệu quả giám sát trong điều kiện địa bàn rộng, tình huống diễn biến nhanh và môi trường tác chiến phức tạp.

Nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động thanh tra quốc phòng trong tình trạng khẩn cấp về quốc phòng là yêu cầu cấp thiết nhằm giữ vững kỷ luật, kỷ cương, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm mọi hoạt động quốc phòng được thực hiện đúng pháp luật. Tuy nhiên, đây là vấn đề mới, phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực đặc thù, do vậy cần tiếp tục được nghiên cứu, bổ sung, phát triển về lý luận, kiểm nghiệm trong thực tiễn, góp phần nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước về quốc phòng, củng cố niềm tin của Nhân dân, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong tình hình mới./.

Đại tá VŨ ANH TUẤN, Phó Trưởng phòng Thanh tra Lục quân, Thanh tra Bộ Quốc phòng