Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng năm 1972, quân tình nguyện Việt Nam cùng quân và dân Lào đã phối hợp chiến đấu đánh bại cuộc tiến công chiến lược của Mỹ và tay sai nhằm chiếm lại địa bàn Cánh đồng Chum, bảo vệ vững chắc vùng giải phóng của cách mạng Lào. Thắng lợi của Chiến dịch không chỉ tạo bước chuyển quan trọng trên chiến trường, góp phần làm phá sản ý đồ chiến lược của địch, mà còn đánh dấu sự phát triển của nghệ thuật chiến dịch phòng ngự, trong đó nổi bật là nghệ thuật đánh địch chuyển hướng tiến công.

Sau thắng lợi của chiến dịch tiến công mùa khô năm 1971 - 1972, quân tình nguyện Việt Nam và lực lượng vũ trang Lào đã giải phóng và làm chủ địa bàn chiến lược Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng, hình thành thế trận có lợi, trực tiếp uy hiếp các căn cứ của địch ở Sảm Thông, Long Chẹng. Trước tình thế đó, Mỹ và lực lượng tay sai ra sức nống lấn, hòng đẩy lực lượng của ta ra xa, kết hợp điều lực lượng từ các nơi đến tăng cường, củng cố cho các cụm phòng ngự ở Long Chẹng - Sảm Thông, Tôm Tiêng - Pa Đông, Buôn Long, Sa La Phu Khun¹, tạo bàn đạp mở cuộc tiến công quy mô lớn nhằm tái chiếm Cánh đồng Chum, giành lại quyền chủ động trên chiến trường và tạo lợi thế trên bàn đàm phán.

Khẩu đội Cối 82 mm trong Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng năm 1972. Ảnh tư liệu

Về ta, chấp hành chỉ thị của Quân ủy Trung ương, ngay sau khi kết thúc chiến dịch tiến công “phải tổ chức chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum từ mùa mưa 1972”², Bộ Tư lệnh Chiến dịch đã chỉ đạo các đơn vị hiệp đồng chặt chẽ với lực lượng vũ trang cách mạng Lào khẩn trương làm công tác chuẩn bị và xây dựng thế trận phòng ngự khu vực Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng³. Trải qua gần 06 tháng chiến đấu, liên quân Việt Nam - Lào đã phát huy cao độ ý chí quyết chiến, quyết thắng, tinh thần quốc tế cao cả, vận dụng sáng tạo nghệ thuật quân sự Việt Nam, từng bước đánh bại cuộc tiến công quy mô lớn, có tính chất chiến lược của địch, bảo vệ vững chắc vùng giải phóng cho Bạn. Đáng chú ý trong Chiến dịch này, liên quân Việt Nam - Lào đã chủ động phát hiện, dự báo đúng ý đồ, kịp thời điều chỉnh thế trận và tổ chức lực lượng đánh bại hoàn toàn các đợt chuyển hướng tiến công chủ yếu của địch; góp phần bổ sung, phát triển lý luận nghệ thuật đánh địch chuyển hướng tiến công trong chiến dịch phòng ngự trên một số vấn đề sau:

Một là, đánh giá chính xác tình hình địch, tổ chức thế trận phòng ngự phù hợp. Chuyển hướng tiến công chủ yếu là thủ đoạn tác chiến mà quân địch thường sử dụng khi hướng đột kích ban đầu không đạt mục tiêu hoặc gặp phải sự kháng cự mạnh, nhằm tạo đột biến, bất ngờ, nhanh chóng phá vỡ thế trận phòng thủ, phòng ngự của ta. Vì vậy, dự báo đúng khả năng chuyển hướng tiến công của địch là điều kiện tiên quyết để tổ chức thế trận phòng ngự vững chắc, giữ quyền chủ động trong suốt quá trình tác chiến.

Trên cơ sở đánh giá đúng tình hình địch và địa hình, Bộ Tư lệnh Chiến dịch xác định hướng Nam và Tây Nam là hướng tiến công chủ yếu ban đầu của địch; đồng thời nhận định, nếu ta giữ vững khu trung gian (Hin Tặng) thì địch có thể chuyển hướng tiến công chủ yếu lên Tây hoặc Tây Bắc. Đây là khu vực địa hình có nhiều dãy núi cao, rừng rậm thuận lợi cho các binh đoàn cơ động (GM) và quân ngụy Lào (thông thạo địa hình) luồn sâu, vu hồi, vòng tránh qua các cụm phòng ngự của ta. Bên cạnh đó, trên hướng này có một số cánh đồng rộng, như: Nà Luông, Bản Đúc,... tiện cho địch tăng cường lực lượng hoặc chuyển quân bằng đường không. Những yếu tố đó cho phép quân địch có thể nhanh chóng chuyển hướng tiến công chủ yếu hòng tạo bất ngờ.

Vì vậy, Bộ Tư lệnh Chiến dịch đã lựa chọn hình thức phòng ngự khu vực kết hợp cơ động phản kích; phân chia địa bàn chiến dịch: khu tứ giác Mường Sủi - Nọng Pẹt - thị xã Xiêng Khoảng - Thẩm Lửng với chiều dài 60 km, chiều rộng 50 km thành 05 khu vực⁴ tạo thành thế trận phòng ngự “hình tròn”. Trong đó, khu vực phòng ngự chủ yếu là trung tâm Cánh đồng Chum; khu trung gian (Hin Tặng) là khu vực phòng ngự cơ bản phía trước đánh địch tiến công theo hướng Tây Nam; Nọng Pẹt là khu vực phòng ngự thứ yếu đánh địch tiến công hướng Đông Bắc; Mường Sủi và thị xã Xiêng Khoảng là hai khu vực phối hợp, đánh địch từ xa bảo vệ khu trung tâm khi địch tiến công theo hướng Tây Bắc và hướng Đông. Với cách tổ chức trận địa phòng ngự như vậy, liên quân Việt Nam - Lào đã tạo ra thế trận phòng ngự liên hoàn, vững chắc, có chiều sâu; các lực lượng có thể cơ động linh hoạt trên một không gian rộng để chi viện, hỗ trợ lẫn nhau giữa các khu vực phòng ngự; có khả năng bám trụ dài ngày đánh địch tiến công từ nhiều hướng, cả chính diện, bên sườn hay thọc sâu.

Cùng với đó, Bộ Tư lệnh Chiến dịch chỉ đạo tổ chức các cụm chốt kiên cố, vững chắc ở các khu vực phòng ngự. Khu trung tâm thành 04 cụm chốt; khu trung gian thành 03 cụm chốt; khu Nọng Pẹt thành 02 cụm chốt; chuẩn bị đầy đủ đường cơ động cho các đơn vị binh chủng vượt suối, vượt đèo. Với các khu vực không trọng yếu và nơi chưa có điều kiện xây dựng trận địa thì vận dụng hình thức “chốt” có trọng điểm, nhằm mục đích từng bước ngăn chặn, tiêu hao, làm suy yếu địch trước khi chúng tiến công vào khu vực phòng ngự chủ yếu. Nhờ đó, trong tất cả các lần địch chuyển hướng tiến công chủ yếu: Tây Bắc (đợt 02), Tây (đợt 03) và Nam (đợt 04), các đơn vị của ta và Bạn dựa vào hệ thống công sự vững chắc, phát huy sức mạnh hiệp đồng binh chủng, chủ động chuyển hóa thế trận bẽ gãy các đợt tiến công quy mô lớn của địch, giữ vững khu vực phòng ngự.

Hai là, tổ chức, sử dụng lực lượng hợp lý, tạo lập thế trận phòng ngự tích cực, chủ động. Quán triệt tư tưởng tiến công trong tác chiến phòng ngự, có lực lượng dự bị sẵn sàng đáp ứng tình hình chuyển biến mới, Bộ Tư lệnh Chiến dịch tổ chức thành hai lực lượng chính là lực lượng phòng ngự và lực lượng cơ động. Trong mỗi trung đoàn, tiểu đoàn đảm nhiệm phòng ngự lại có lực lượng cơ động để tăng tính chủ động tác chiến. Theo đó, trong tổng số 04 trung đoàn ban đầu tham gia chiến dịch, Bộ Tư lệnh Chiến dịch sử dụng 02 trung đoàn (174 và 866) và 1/3 số lượng xe tăng, xe thiết giáp, 1/4 số lượng pháo binh chiến dịch đảm nhiệm phòng ngự và tổ chức các chốt, cụm chốt kìm chân địch tạo điều kiện cho lực lượng cơ động chiến dịch phản đột kích, đánh các trận then chốt. Sử dụng 02 trung đoàn (148 và 335), sau đó được tăng cường Trung đoàn 88 (Sư đoàn 308C) và một số đơn vị binh chủng là lực lượng cơ động có nhiệm vụ phối hợp với lực lượng phòng ngự tổ chức các trận phản đột kích, đánh địch từ xa, bẻ gãy từng mũi, đợt tiến công của địch. Đây là lần đầu tiên ta và Bạn tổ chức một chiến dịch phòng ngự hoàn chỉnh; có lực lượng phòng ngự và lực lượng cơ động từ đầu với tỷ lệ tương đương nhau. Bên cạnh đó, để chủ động tiến công địch từ xa, đánh vào bên sườn, phía sau phá thế tiến công của địch, ta còn sử dụng Tiểu đoàn Đặc công 41 tập kết ở Na Bầu (Đông Bắc Xiêng Khoảng) đánh phá các mục tiêu trọng yếu ở Long Chẹng, Tôm Tiêng, v.v.

Trước đây, ta mới chỉ tổ chức các trận phòng ngự ở cấp chiến thuật, tổ chức lực lượng gồm bộ phận phòng ngự và bộ phận dự bị; trong đó, bộ phận phòng ngự thường chiếm phần lớn lực lượng, nên việc phòng ngự mang tính thụ động, thiếu linh hoạt. Cho đến Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng, với cách tổ chức và sử dụng lực lượng phòng ngự và cơ động tương đương, ta đã chuyển từ hình thức phòng ngự thụ động sang phòng ngự tích cực, chủ động - lấy tiến công để phòng ngự và lấy phòng ngự vững chắc là điều kiện ban đầu cho cơ động tiến công. Qua đó, vừa có lực lượng phòng ngự dựa vào các chốt, cụm chốt vững chắc; vừa có lực lượng cơ động mạnh, chủ động phản đột kích và sẵn sàng xử trí tình huống, nhất là khi địch chuyển hướng tiến công chủ yếu. Thực tiễn, khi địch chuyển hướng tiến công chủ yếu lên Tây Bắc (đợt 02), Trung đoàn 335 là lực lượng cơ động đã phối hợp chặt chẽ với Trung đoàn 866 tiến hành phản đột kích, diệt và bắt hàng trăm tên địch, giữ vững địa bàn.

Ba là, nắm chắc dấu hiệu chuyển hướng tiến công của địch, kịp thời chuyển hóa thế trận, giữ vững quyền chủ động trong tác chiến. Để chuyển hướng tiến công chủ yếu, địch phải cơ động lực lượng, điều chỉnh thế triển khai, đánh chiếm tạo bàn đạp mới, sức tiến công trên hướng cũ bất ngờ giảm sút, hỏa lực chuyển làn, v.v. Nắm chắc điều đó, Bộ Tư lệnh Chiến dịch chỉ đạo các cơ quan, đơn vị theo dõi sát diễn biến chiến đấu, những thay đổi về thủ đoạn hoạt động của địch, làm cơ sở đánh giá, nhận định về ý đồ tiếp theo của chúng, nhất là dấu hiệu chuyển hướng tiến công chủ yếu.

Trong đợt 02 của Chiến dịch, địch bất ngờ huy động trên 40 tiểu đoàn triển khai tiến công vào khu vực phòng ngự chủ yếu Cánh đồng Chum. Trước khi tiến công, chúng dùng không quân chiến thuật và máy bay B52 đánh phá các chốt, kho, trạm ở Bản Tôn, Lạt Huồng, Nọng Pẹt và khu vực nghi ngờ có lực lượng của ta tập kết. Cùng với đó, sử dụng 04 GM đánh chiếm bàn đạp, áp sát lực lượng vào các mục tiêu, ồ ạt tiến công. Trước những hành động bất ngờ của địch, Bộ Tư lệnh Chiến dịch nhận định: những dấu hiệu trên cho thấy “cuộc tiến công của địch đã thật sự bắt đầu, nhưng chúng mới dùng 04 GM trên 03 hướng, còn 03 GM chưa xuất hiện, cần đề phòng khả năng địch mở hướng tiến công bất ngờ”⁵. Đây là nhận định hoàn toàn chính xác, thể hiện nhãn quan quân sự sắc bén của Bộ Tư lệnh và cơ quan Chiến dịch. Bởi nếu địch chỉ tiến công trên ba hướng đã xác định (Tây, Nam, Đông Bắc) thì chúng không thể giữ lại gần một nửa số lượng GM đang có, nhất là hai binh đoàn cơ động tinh nhuệ GM 21 và GM 26. Bên cạnh đó, hỏa lực không quân, pháo binh đều chuyển làn vào nhiều khu vực mới trên hướng Tây Bắc - những dấu hiệu cơ bản địch chuyển hướng tiến công chủ yếu.

Đúng như nhận định, trên hướng Tây Bắc, địch bất ngờ sử dụng máy bay lên thẳng đổ bộ GM 21 và GM 26 xuống khu vực Đông Bắc Phu Keng, hình thành hướng tiến công chủ yếu mới, âm mưu đánh hiểm, thọc sâu vào khu trung tâm Cánh đồng Chum. Bộ Tư lệnh Chiến dịch hạ quyết tâm, chỉ huy Trung đoàn 335 và Tiểu đoàn 3 (Trung đoàn 148) về làm lực lượng dự bị Chiến dịch, sẵn sàng đánh địch khi chúng hình thành rõ hướng tiến công chủ yếu mới. Nhờ nắm chắc dấu hiệu chuyển hướng tiến công chủ yếu của địch, ta đã kịp thời điều chỉnh lực lượng, chuyển hóa, tạo lập thế trận phòng ngự mới, đánh quỵ GM 21 và GM 26, làm thất bại ý đồ “bất ngờ” chuyển hướng tiến công chủ yếu của địch.

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng bài học về nghệ thuật đánh địch chuyển hướng tiến công chủ yếu trong Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng năm 1972 vẫn còn nguyên giá trị, cần tiếp tục được nghiên cứu sâu, kỹ và vận dụng sáng tạo trong chiến tranh hiện đại.

Đại tá, TS. NGUYỄN TRỌNG HẢI, Khoa Kỹ thuật Chiến đấu bộ binh, Trường Sĩ quan Lục quân 1
_____________________       

1 - Lực lượng lên đến 76 tiểu đoàn bộ binh, 03 tiểu đoàn pháo binh.

2 - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam – Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng mùa mưa 1972, Nxb QĐND, H. 1987, tr. 22.

3 - Lực lượng tham gia chiến dịch gồm: 04 trung đoàn bộ binh (174, 148, 866, 335) và 02 tiểu đoàn đặc công, 08 tiểu đoàn quân tình nguyện, sau được bổ sung Trung đoàn 88 (Sư đoàn 308C) và một số đơn vị binh chủng. Phía Bạn có 07 tiểu đoàn bộ binh, 06 đại đội binh chủng, v.v.

4 - Gồm: khu trung tâm (Cánh đồng Chum), khu trung gian (Hin Tặng), khu Nọng Pẹt, khu Mường Sủi và thị xã Xiêng Khoảng.

5 - Viện Lịch sử quân sự Việt Nam – Chiến dịch phòng ngự Cánh đồng Chum - Xiêng Khoảng mùa mưa 1972, Nxb QĐND, H. 1987, tr. 47.