I. Tư duy của Đảng về xây dựng Quân đội - từ khát vọng độc lập đến kỷ nguyên vươn mình
II. Xây dựng quân đội hiện đại - bối cảnh, định hướng chiến lược và vấn đề đặt ra
III. Nắm chắc thời cơ, vượt qua thách thức, quyết tâm xây dựng Quân đội hiện đại.
Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, trước những thời cơ, thuận lợi và khó khăn, thách thức đan xen. Để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quân đội hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong thời kỳ mới, cần thực hiện quyết liệt, đồng bộ, hiệu quả nhiều giải pháp; trong đó, tập trung vào những giải pháp chủ yếu sau:
Một là, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các cấp, các ngành, các lực lượng và toàn dân trong xây dựng Quân đội hiện đại.
Đây là giải pháp quan trọng hàng đầu, nguyên tắc bất di bất dịch, nhân tố quyết định mọi thắng lợi sự nghiệp xây dựng, chiến đấu của Quân đội, bảo đảm cho Quân đội ta luôn giữ vững bản chất cách mạng, mục tiêu, lý tưởng chiến đấu, hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao; đồng thời, là điều kiện tiên quyết để huy động sức mạnh tổng hợp của quốc gia, tạo sự thống nhất cao về ý chí, nhận thức và hành động, thực hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng Quân đội hiện đại.
![]() |
| Hơn 2.000 cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam tham gia biểu diễn, trình diễn tại Lễ khai mạc Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam 2024. Nguồn: baochinhphu.vn |
Thực hiện giải pháp này, toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và cả hệ thống chính trị tiếp tục quán triệt sâu sắc và triển khai thực hiện quyết liệt, hiệu quả các nghị quyết, chiến lược của Đảng về quân sự, quốc phòng, bảo vệ Tổ quốc, nhất là quan điểm Đại hội XIV của Đảng về xây dựng Quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quân đội lần thứ XII. Trên cơ sở đó cụ thể hóa thành cơ chế, chính sách, chương trình, kế hoạch và hệ thống pháp luật đồng bộ, bảo đảm sự thống nhất giữa xây dựng Quân đội hiện đại với xây dựng nền quốc phòng toàn dân vững mạnh, hiện đại; xây dựng khu vực phòng thủ chủ động, vững chắc; gắn với phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường quốc phòng, an ninh, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, v.v. Đồng thời, phát huy hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về quốc phòng; tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực, bảo đảm mọi hoạt động xây dựng Quân đội được tiến hành chặt chẽ, đúng pháp luật, đúng nguyên tắc và đạt hiệu quả cao.
Cùng với đó, không ngừng nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của các cấp ủy, tổ chức đảng trong Quân đội; đồng thời, phát huy vai trò của các cấp ủy, chính quyền, bộ, ngành, địa phương trong cụ thể hóa đường lối, chủ trương của Đảng thành quy hoạch, kế hoạch, cơ chế, chính sách và nguồn lực phục vụ hiện đại hóa Quân đội; bảo đảm mọi quyết sách về xây dựng Quân đội hiện đại được triển khai thực hiện hiệu quả từ Trung ương đến cơ sở.
Xây dựng Quân đội hiện đại là trách nhiệm của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và cả hệ thống chính trị. Vì vậy, cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục, thống nhất nhận thức về vị trí, vai trò, mục tiêu, nội dung và trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng; từ đó phát huy sức mạnh tổng hợp của các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp, đội ngũ trí thức, nhà khoa học và Nhân dân tham gia xây dựng tiềm lực, phát triển công nghiệp quốc phòng, khoa học - công nghệ quân sự và nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại.
Đi liền với đó, chủ động nhận diện và kiên quyết đấu tranh với mọi nhận thức cho rằng “hiện đại hóa Quân đội là tốn kém và không cần thiết”, hoặc “chỉ cần mua sắm vũ khí, trang bị hiện đại là sẽ có Quân đội hiện đại”, hay coi nhiệm vụ này là “trách nhiệm của riêng Quân đội”, v.v
Hai là, tập trung xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị, tạo nền tảng vững chắc để xây dựng Quân đội hiện đại, không ngừng nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu.
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: Chính trị là “cái gốc”. “Quân sự mà không có chính trị như cây không có gốc, vô dụng lại có hại”1. Thực tiễn cho thấy, sức mạnh chiến đấu của Quân đội ta trước hết bắt nguồn từ bản chất cách mạng, mục tiêu, lý tưởng chiến đấu vì Nhân dân, vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Do vậy, xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị là vấn đề có tính nguyên tắc, tạo nền tảng vững chắc để nâng cao trình độ hiện đại của Quân đội.
Thực hiện giải pháp này, cấp ủy, tổ chức đảng các cấp trong Đảng bộ Quân đội và toàn quân tiếp tục quán triệt và thực hiện nghiêm các chủ trương, đường lối về xây dựng, chỉnh đốn Đảng; tập trung xây dựng Đảng bộ Quân đội trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ; chú trọng nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của các cấp ủy, tổ chức đảng, nhất là tổ chức cơ sở đảng và chất lượng đội ngũ cán bộ, đảng viên; thấu triệt và thực hiện tốt quan điểm “người trước, súng sau” trong xây dựng Quân đội hiện đại; không ngừng nâng cao chất lượng, hiệu lực, hiệu quả công tác đảng, công tác chính trị trong các nhiệm vụ.
![]() |
| Không quân Việt Nam bay chào mừng tại Lễ khai mạc Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam 2024. Nguồn: baochinhphu.vn |
Tiếp tục đổi mới, nâng cao hơn nữa chất lượng công tác giáo dục chính trị, quản lý tư tưởng theo hướng khoa học, hiện đại, phù hợp với đặc điểm của từng đối tượng, từng loại hình đơn vị và môi trường tác chiến mới; kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục truyền thống với giáo dục lý luận chính trị, pháp luật, kỷ luật, đạo đức cách mạng và văn hóa quân sự, v.v. Làm cho mọi cán bộ, chiến sĩ luôn nhận thức sâu sắc chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng, lý tưởng, mục tiêu chiến đấu của Quân đội; nhận thức sâu sắc về tình hình, nhiệm vụ, đối tác, đối tượng; chấp hành nghiêm pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội, không ngừng phấn đấu vươn lên hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao.
Cùng với đó, tiếp tục đẩy mạnh học tập, thực hành tư tưởng, đạo đức, phương pháp, phong cách Hồ Chí Minh; phát huy phẩm chất cao đẹp và giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ” thời kỳ mới, chủ động bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình”, “phi chính trị hóa” Quân đội. Chăm lo xây dựng môi trường văn hóa quân sự lành mạnh, tăng cường kỷ luật, kỷ cương, đoàn kết nội bộ và mối quan hệ gắn bó máu thịt với Nhân dân, xây dựng “thế trận lòng dân” ngày càng vững chắc.
Xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị phải được tiến hành đồng bộ với xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh, hiện đại; xây dựng con người với xây dựng tổ chức; giữa nâng cao sức mạnh chính trị - tinh thần với phát triển tiềm lực khoa học, công nghệ, nghệ thuật quân sự và khả năng làm chủ vũ khí, trang bị hiện đại. Chỉ trên nền tảng chính trị vững chắc, Quân đội mới phát huy hiệu quả sức mạnh của vũ khí, trang bị, làm chủ phương thức tác chiến mới và nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu, đáp ứng yêu cầu bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong tình hình mới.
Ba là, tiếp tục điều chỉnh tổ chức lực lượng “tinh, gọn, mạnh”, đột phá phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại.
Ph. Ăngghen đã từng chỉ rõ: Con người chứ không phải súng hóa thạch sẽ chiến thắng trong trận đánh. Thực tiễn cho thấy, vũ khí, trang bị dù hiện đại đến đâu cũng chỉ có thể chuyển hóa thành sức mạnh chiến đấu khi được vận hành bởi con người có bản lĩnh, tri thức, kỹ năng và tư duy quân sự tương ứng. Do vậy, xây dựng “con người hiện đại”, “tổ chức hiện đại” chính là giải pháp trọng tâm, khâu đột phá, trực tiếp quyết định tiến trình hiện đại hóa Quân đội.
Theo đó, trên cơ sở kết quả điều chỉnh tổ chức lực lượng thời gian qua theo tinh thần Nghị quyết số 05-NQ/TW, ngày 17/01/2022 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 230-NQ/QUTW, ngày 02/4/2022 của Quân ủy Trung ương, toàn quân tiếp tục rà soát, điều chỉnh tổ chức lực lượng theo hướng tinh, gọn, mạnh, hiện đại, cơ động, linh hoạt; giảm khâu trung gian, khắc phục tình trạng chồng chéo, bảo đảm sự cân đối, đồng bộ giữa các thành phần lực lượng, quân, binh chủng và địa bàn chiến lược; đồng thời, triển khai chặt chẽ kế hoạch điều chỉnh tổ chức quân sự địa phương, đảm bảo hoạt động đồng bộ, ổn định, hiệu quả.
Chú trọng xây dựng lực lượng cơ động chiến dịch, chiến lược có trình độ, khả năng tác chiến và sức cơ động cao; ưu tiên phát triển các lực lượng tác chiến trên các lĩnh vực mới, như: lực lượng không người lái, đổ bộ đường không, tác chiến vũ trụ, tác chiến không gian mạng, v.v. Quá trình sắp xếp, điều chỉnh phải bảo đảm tính khoa học, đồng bộ, phù hợp với nghệ thuật quân sự Việt Nam và yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, đồng thời nâng cao khả năng cơ động, hiệp đồng, phản ứng nhanh và tác chiến trong mọi môi trường.
![]() |
| Triển lãm Quốc phòng quốc tế Việt Nam 2024 có sự tham gia của 66 đoàn đại biểu quốc tế và hơn 240 doanh nghiệp công nghiệp quốc phòng đến từ 49 quốc gia cho thấy uy tín, thương hiệu của quốc phòng của Việt Nam. Nguồn: baochinhphu.vn |
Cùng với điều chỉnh tổ chức, cần xây dựng cơ chế vận hành khoa học, chặt chẽ, linh hoạt, thống nhất, bảo đảm mệnh lệnh thông suốt từ cấp chiến lược đến cấp chiến thuật, nâng cao hiệu lực chỉ huy tập trung, thống nhất và khả năng phản ứng nhanh trước mọi tình huống. Đồng thời, đẩy mạnh đổi mới phương thức lãnh đạo, chỉ huy, quản lý theo hướng rõ trách nhiệm, rút ngắn quy trình, phân quyền hợp lý; tăng cường ứng dụng công nghệ trong kết nối, chia sẻ thông tin, hỗ trợ chỉ huy, điều hành, nâng cao chất lượng, hiệu quả vận hành của tổ chức, bộ máy.
Đặc biệt, cần tạo bước đột phá trong xây dựng nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao. Đây là khâu then chốt để tinh gọn tổ chức, chuyển hóa tiềm lực khoa học, công nghệ thành sức mạnh chiến đấu thực tế. Theo đó, cần tập trung thực hiện đột phá phát triển giáo dục và đào tạo theo hướng chuẩn hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế; xây dựng hệ thống nhà trường Quân đội thông minh, đào tạo gắn với thực tiễn chiến trường, làm chủ vũ khí, trang bị thế hệ mới và phương thức tác chiến hiện đại, theo phương châm “chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”. Chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ có tư duy chiến lược, năng lực lãnh đạo, chỉ huy, quản lý và trình độ khoa học, công nghệ hiện đại; phát triển đội ngũ chuyên gia đầu ngành trong các lĩnh vực, như: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng, tự động hóa, hàng không vũ trụ và công nghiệp quốc phòng, v.v.
Cùng với đó, tiếp tục thực hiện tốt Nghị quyết số 1659-NQ/QUTW, ngày 20/12/2022 của Quân ủy Trung ương về nâng cao chất lượng huấn luyện giai đoạn 2023 - 2030 và những năm tiếp theo. Chú trọng huấn luyện bộ đội vững về kỹ thuật, chiến thuật, nghiệp vụ, nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng, làm chủ vũ khí, trang bị mới, hiện đại; kết hợp chặt chẽ huấn luyện quân sự với giáo dục chính trị; huấn luyện với rèn luyện thể lực, xây dựng chính quy, truyền thụ kinh nghiệm chiến đấu. Tăng cường tổ chức diễn tập ở các cấp; diễn tập bằng phương pháp mô phỏng, tự động hóa chỉ huy theo thời gian thực, trong điều kiện tác chiến hiện đại, trên các loại địa hình và môi trường tác chiến (trên không, mặt đất, mặt nước, trong lòng biển, không gian mạng và vũ trụ), v.v. Qua đó, nâng cao trình độ, năng lực chỉ huy, hiệp đồng tác chiến của người chỉ huy, cơ quan, đơn vị và mọi cán bộ, chiến sĩ.
Tiếp tục thực hiện hiệu quả Đề án “Chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài đối với Quân đội nhân dân Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050”. Đổi mới cơ chế đánh giá, sử dụng cán bộ, chuyên gia theo năng lực, chất lượng, hiệu quả công việc; mạnh dạn giao nhiệm vụ khó, trọng trách lớn, trao quyền chủ động tương xứng để người có năng lực phát huy sở trường. Mở rộng liên kết, hợp tác đào tạo trong và ngoài nước để tiếp thu tri thức, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
Bốn là, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược về khoa học, công nghệ, sản xuất vũ khí, trang bị hiện đại đáp ứng yêu cầu xây dựng, chiến đấu của Quân đội.
Đây là giải pháp rất quan trọng, trực tiếp tạo lập nền tảng vật chất - kỹ thuật vững chắc để xây dựng Quân đội hiện đại, tránh rơi vào thế bị động, phụ thuộc. Bởi theo V.I. Lênin: “Không có khoa học thì không thể xây dựng được một quân đội hiện đại”2. “Một đội quân giỏi nhất, những người trung thành nhất với sự nghiệp cách mạng cũng đều lập tức bị kẻ thù tiêu diệt nếu họ không được vũ trang, tiếp tế lương thực và huấn luyện đầy đủ”3.
Theo đó, cần tập trung nguồn lực đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ quân sự. Ưu tiên nghiên cứu, làm chủ các công nghệ nền, công nghệ lõi và công nghệ chiến lược, tạo cơ sở để thiết kế, chế tạo các loại vũ khí, trang bị tiên tiến, hiện đại, phù hợp với cách đánh và nghệ thuật quân sự Việt Nam; trong đó, đặc biệt chú trọng lĩnh vực quan trọng, như: trí tuệ nhân tạo, vật liệu mới; nhiên liệu, động cơ tên lửa; máy bay chiến đấu; tàu ngầm; phương tiện không người lái; rađa cảnh giới, v.v. Cùng với đó, tiếp tục đổi mới mạnh mẽ cơ chế quản lý nghiên cứu theo hướng gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng với nhu cầu huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu; lấy khả năng ứng dụng, khả năng làm chủ và hiệu quả thực tiễn làm tiêu chí quan trọng đánh giá kết quả nghiên cứu.
Tiếp tục đẩy mạnh phát triển công nghiệp quốc phòng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại, từng bước nâng cao năng lực thiết kế, chế tạo, sản xuất, sửa chữa, cải tiến, nâng cấp và hiện đại hóa các loại vũ khí, trang bị. Trọng tâm là phát triển các lĩnh vực có khả năng tạo đột phá trong chỉ huy, trinh sát, thông tin liên lạc, tác chiến điện tử, tác chiến không gian mạng, tự động hóa, phương tiện không người lái và bảo đảm kỹ thuật. Đối với Lục quân, ưu tiên phát triển các loại vũ khí, trang bị cơ động, đa nhiệm, có hỏa lực mạnh và độ chính xác cao, các loại xe tăng, xe thiết giáp, pháo tự hành; từng bước phát triển trang bị cá nhân hỗ trợ tác chiến công nghệ cao, nâng cao khả năng sống còn, xử trí tình huống, thông tin liên lạc, trinh sát và xác định mục tiêu. Đối với Phòng không - Không quân, tập trung nghiên cứu, chế tạo các loại phương tiện không người lái (trinh sát, chỉ thị mục tiêu, tấn công cảm tử,…), tên lửa, bom, đạn thông minh, máy bay chiến đấu, chỉ huy và cảnh báo sớm, nâng cao khả năng tác chiến tầm xa. Đối với Hải quân, ưu tiên phát triển các loại tàu mặt nước, tàu ngầm, không quân hải quân, pháo binh - tên lửa bờ và vũ khí cho các lực lượng làm nhiệm vụ trên biển, đảo. Đối với tác chiến không gian mạng, ưu tiên phát triển các năng lực, công cụ phục vụ trinh sát, phòng thủ, bảo vệ hệ thống thông tin trọng yếu, nâng cao khả năng phát hiện, ứng phó và xử lý hiệu quả các tình huống trên không gian mạng, v.v.
Cùng với đó, tập trung nghiên cứu, sản xuất, làm chủ các công nghệ, trang bị hiện đại, như: hệ thống tự động hóa chỉ huy, robot quân sự, vệ tinh lưỡng dụng, phương tiện không người lái, vũ khí chính xác, đạn có điều khiển và hệ thống vũ khí tích hợp. Gắn kết chặt chẽ công nghiệp quốc phòng với công nghiệp quốc gia; kết hợp phát huy nội lực với chủ động hội nhập, hợp tác quốc tế; tiếp nhận có chọn lọc công nghệ tiên tiến, nâng cao năng lực tự chủ chiến lược trong nghiên cứu, sản xuất, sửa chữa vũ khí, trang bị tiên tiến, hiện đại, đáp ứng yêu cầu xây dựng và chiến đấu của Quân đội, bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong thời kỳ mới.
Năm là, tăng cường tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận, khoa học, nghệ thuật quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại.
Xây dựng Quân đội hiện đại không chỉ đòi hỏi phải có tổ chức lực lượng hợp lý, nguồn nhân lực chất lượng cao, vũ khí, trang bị tiên tiến, mà còn phải được dẫn dắt bởi hệ thống lý luận khoa học, nghệ thuật quân sự đỉnh cao. Theo đó, cần đổi mới mạnh mẽ công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn theo hướng bám sát thực tiễn xây dựng, huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, khai thác, sử dụng vũ khí, trang bị hiện đại của Quân đội; đồng thời, chủ động nghiên cứu những biến đổi của chiến tranh hiện đại và xu hướng phát triển quân sự trên thế giới, kịp thời phát hiện những vấn đề mới nảy sinh, những yêu cầu mới đặt ra để bổ sung, hoàn thiện nhận thức lý luận. Cùng với đó, tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, hoàn thiện học thuyết quân sự Việt Nam hiện đại, tạo cơ sở để thống nhất nhận thức về quan điểm, tư tưởng chỉ đạo, phương châm, nguyên tắc tiến hành và những chủ trương lớn trong sự nghiệp xây dựng Quân đội, bảo vệ Tổ quốc thời kỳ mới. Đồng thời, làm rõ những vấn đề mới về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, xây dựng Quân đội nhân dân; xây dựng khu vực phòng thủ; tổ chức lực lượng và phương thức tiến hành chiến tranh bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới, v.v.
Đặc biệt, cần nghiên cứu sâu sự tác động của trí tuệ nhân tạo, tự động hóa, tác chiến điện tử, không gian mạng, vũ khí chính xác, hệ thống không người lái và các hình thái tác chiến mới đối với nghệ thuật quân sự. Qua đó, từng bước bổ sung, phát triển nghệ thuật quân sự Việt Nam, từ nghệ thuật tác chiến chiến lược, chiến dịch và chiến thuật, bảo đảm phát huy cách đánh sở trường, lấy trí tuệ, nghệ thuật và sức mạnh tổng hợp để khắc chế ưu thế công nghệ của đối phương. Đồng thời, đẩy mạnh nghiên cứu phát triển khoa học xã hội nhân văn quân sự; khoa học hậu cần, kỹ thuật quân sự và khoa học công nghệ quân sự, v.v.
Gắn nghiên cứu lý luận với đổi mới nội dung, chương trình giáo dục, huấn luyện; sớm đưa những kết quả nghiên cứu mới vào thực tiễn huấn luyện, đào tạo, xây dựng lực lượng và tổ chức chỉ huy, tác chiến. Chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ nghiên cứu, chuyên gia quân sự có tư duy chiến lược, năng lực dự báo và khả năng tiếp cận những vấn đề mới; tăng cường liên kết giữa cơ quan nghiên cứu, nhà trường và đơn vị, v.v.
Qua đó, tạo sự thống nhất cao giữa lý luận và thực tiễn, giữa nghiên cứu và ứng dụng, giữa kế thừa truyền thống và đổi mới sáng tạo, làm cơ sở để Quân đội luôn chủ động về tư duy chiến lược, linh hoạt về phương thức tác chiến, nâng cao trình độ hiện đại, bảo vệ vững chắc Tổ quốc từ sớm, từ xa.
CAO THÀNH - QUANG HỢP - THANH TÙNG - BÁ PHÚ - VIẾT VƯƠNG - VĂN VƯỢNG
______________________
1 - Hồ Chí Minh – Toàn tập, Tập 7, Nxb CTQG, H. 2011, tr. 217.
2 - V.I. Lênin – Toàn tập, Tập 40, Nxb. Tiến bộ, Mát-xcơ-va 1977, tr. 210.
3 - Sđd, Tập 41, tr. 179.







