Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng gắn với đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, không gian mạng không chỉ mở ra nhiều cơ hội cho phát triển kinh tế - xã hội, mà còn trở thành một môi trường tác chiến chiến lược, nơi các mối đe dọa an ninh phi truyền thống diễn biến ngày càng phức tạp, khó dự báo. Trước yêu cầu đó, việc chuẩn bị và tổ chức thực hành tác chiến trong không gian mạng trở thành nhiệm vụ quan trọng, mang tính cấp bách trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.

Trong kỷ nguyên số, khi các lĩnh vực của đời sống xã hội gắn liền với công nghệ thông tin, truyền thông, thì không gian mạng đã vượt ra khỏi vai trò trung gian kỹ thuật, trở thành mặt trận chiến lược toàn diện, nơi diễn ra sự cạnh tranh khốc liệt giữa các quốc gia, lực lượng và ý thức hệ. Chiến tranh mạng đã, đang thay đổi bản chất của chiến tranh hiện đại, mang những đặc điểm rất khác biệt: diễn ra âm thầm, không cần tuyên chiến, không gây tổn thất vật chất ngay lập tức nhưng để lại hậu quả lâu dài, nghiêm trọng. Thông qua các hình thức tấn công từ chối dịch vụ (DDoS), phát tán mã độc, can thiệp vào hệ thống thông tin, đánh cắp dữ liệu, thao túng truyền thông,... được coi là “vũ khí mềm” có hiệu quả cao. Các quốc gia sử dụng không gian mạng như một công cụ để tấn công phi quân sự, gây rối loạn xã hội, làm tê liệt hệ thống điều hành, suy giảm lòng tin của Nhân dân, phá hoại năng lực phòng vệ của đối phương, v.v.

Chỉ huy Bộ Tư lệnh 86 kiểm tra các sản phẩm khoa học về an toàn thông tin. Nguồn: qdnd.vn

Đối với Việt Nam, việc hội nhập sâu rộng vào không gian số toàn cầu đã mang lại nhiều cơ hội phát triển đất nước nhưng đồng thời cũng đặt ra những nguy cơ, thách thức chưa từng có đối với quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Nguy cơ, thách thức trong bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng

Một trong những nguy cơ lớn nhất hiện nay là chiến tranh nhận thức, chiến tranh thông tin được các thế lực thù địch, phản động thực hiện có hệ thống trên môi trường không gian mạng. Chúng triệt để lợi dụng mạng xã hội, nền tảng số, ứng dụng di động,... để phát tán tin giả, tung ra luận điệu xuyên tạc chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, kích động xã hội, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc, gây rối trật tự công cộng. Những hành động chống phá không chỉ diễn ra trong các thời điểm nhạy cảm, các sự kiện chính trị quan trọng của đất nước, như: Đại hội Đảng toàn quốc, bầu cử đại biểu Quốc hội và hội đồng nhân dân các cấp,... mà diễn ra thường xuyên hằng ngày với tần suất cao và thủ đoạn ngày càng tinh vi, xảo quyệt. Mục tiêu lâu dài của chúng là, từng bước làm suy giảm niềm tin của Nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước, chế độ, dẫn đến “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” từ bên trong.

Song song với đó, tấn công mạng có chủ đích nhằm vào cơ sở hạ tầng thông tin quan trọng quốc gia cũng là một nguy cơ an ninh nghiêm trọng. Các mục tiêu chủ yếu bao gồm hệ thống điều hành Chính phủ, hệ thống năng lượng, tài chính - ngân hàng, cơ sở dữ liệu dân cư, mạng thông tin - viễn thông, y tế và các lĩnh vực thiết yếu khác. Trong bối cảnh hiện nay, các thế lực thù địch không cần xâm nhập qua biên giới mà chỉ cần khai thác điểm yếu bảo mật, sự mất cảnh giác của con người hoặc các hệ thống phần mềm chưa được cập nhật để gây ra những tác động đặc biệt nghiêm trọng, có khả năng làm tê liệt toàn bộ chuỗi vận hành xã hội. Tuy nhiên, đặc trưng ẩn danh của không gian mạng khiến việc xác định nguồn gốc và chủ thể tiến hành tấn công gặp nhiều khó khăn. Các chiến dịch tấn công có chủ đích (APT - Advanced Persistent Threats) thường kéo dài, phức tạp và trong nhiều trường hợp không thể truy vết, quy kết trách nhiệm một cách rõ ràng. Chính đặc điểm này tạo ra “vùng xám” pháp lý trong xung đột mạng, cho phép các hành động mang tính chiến tranh diễn ra mà không cần tuyên chiến, không có ranh giới địa lý cụ thể và không có bên bị cáo buộc trực tiếp, song vẫn gây ra những hệ lụy mang tầm chiến lược tương đương các hình thức xung đột truyền thống.

Như vậy, các nguy cơ và thách thức an ninh trên không gian mạng đã vượt ra khỏi phạm vi kỹ thuật thuần túy, trở thành vấn đề mang tính chiến lược về chính trị, quốc phòng và an ninh. Nếu không được nhận diện đúng, đánh giá đầy đủ và có biện pháp ứng phó tương xứng, thiệt hại gây ra không chỉ dừng lại ở mất mát thông tin, dữ liệu mà còn tác động nghiêm trọng đến an ninh chính trị, lòng tin xã hội và sự ổn định của đất nước. Vì vậy, công tác chuẩn bị và thực hành tác chiến trên không gian mạng phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, tuyệt đối không được chủ quan, lơ là.

Chuẩn bị tác chiến không gian mạng - xây dựng thế trận phòng thủ quốc gia cả chiều sâu tư duy và chiều rộng tổ chức

Chiến tranh mạng không xảy ra theo chu kỳ, thời gian tuyên chiến và hình thức nhận diện cụ thể. Chính vì thế, việc chuẩn bị tác chiến không gian mạng không thể chờ đến lúc có dấu hiệu xung đột mới tiến hành, mà phải xác định là thành phần thường trực trong tư duy chiến lược và kết cấu quốc phòng hiện đại. Trong môi trường mạng thời gian phản ứng được tính bằng giây, thiệt hại là hàng triệu dữ liệu thì chiến lược phòng thủ hiệu quả không chỉ dựa vào các phản ứng thụ động mà phải bằng năng lực chuẩn bị chủ động, toàn diện và đồng bộ.

Thủ trưởng Bộ Tư lệnh 86 báo cáo tại Hội nghị công tác tác chiến không gian mạng và công  nghệ thông tin năm 2025. Nguồn: mod.gov.vn

Trước hết, cần kiến tạo thế trận phòng thủ không gian mạng quốc gia đồng bộ, vững chắc. Trên cơ sở chức năng, nhiệm vụ được giao, căn cứ vào dự báo khả năng, âm mưu, thủ đoạn tác chiến của đối phương, điều kiện môi trường tác chiến cùng các yếu tố liên quan, việc xây dựng thế trận phòng thủ không gian mạng phải được tiến hành theo một kế hoạch thống nhất, khoa học và phù hợp với thực tiễn. Thế trận phòng thủ không gian mạng cần được tổ chức xây dựng ngay từ thời bình, bảo đảm tính linh hoạt, sáng tạo, sẵn sàng chuyển hóa kịp thời khi xuất hiện tình huống xung đột hoặc chiến tranh; đồng thời gắn kết chặt chẽ với thế trận quốc phòng toàn dân và thế trận an ninh nhân dân trong tổng thể thế trận bảo vệ Tổ quốc. Đây là yêu cầu có ý nghĩa cấp thiết, nhằm tạo lập và duy trì thế chủ động trong bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa trên không gian mạng. Việc xây dựng thế trận phòng thủ không gian mạng phải được tiến hành toàn diện, đồng bộ cả về bề rộng và chiều sâu, bao quát mọi lĩnh vực trên cơ sở quán triệt và vận dụng đúng đắn các quan điểm của Đảng, kết hợp chặt chẽ với nghệ thuật quân sự Việt Nam. Qua đó phát huy cao độ trí tuệ tập thể và sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Quá trình này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng chuyên trách, nòng cốt với các tổ chức, cá nhân trong toàn xã hội, hình thành hệ thống phòng thủ liên kết, đa tầng, đa lớp, có chiều sâu và khả năng thích ứng cao.

Trên nền tảng nhận thức đúng, việc tổ chức, xây dựng lực lượng là trụ cột thứ hai rất quan trọng trong chuẩn bị tác chiến không gian mạng. Trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, yêu cầu đặt ra là phải tổ chức xây dựng lực lượng tác chiến không gian mạng theo hướng tinh gọn, hiệu quả, lấy con người làm trung tâm, trong đó đội ngũ cán bộ, chiến sĩ có trình độ chuyên môn sâu, tư duy tác chiến hiện đại và khả năng thích ứng nhanh với sự phát triển của khoa học - công nghệ giữ vai trò then chốt. Để phát huy hiệu quả tổng hợp, lực lượng tác chiến không gian mạng cần được xây dựng và phát triển theo mô hình quân - dân kết hợp; trong đó khu vực kỹ thuật, công nghệ dân sự đảm nhiệm vai trò nghiên cứu, sáng tạo, phát triển các giải pháp, công cụ kỹ thuật, còn lực lượng vũ trang giữ vai trò nòng cốt trong tổ chức, chỉ huy, điều hành và trực tiếp triển khai các nhiệm vụ tác chiến. Đây là lực lượng chuyên trách, trực tiếp tham gia bảo vệ an ninh quốc gia trên không gian mạng, do đó cần có cơ chế, chính sách phù hợp về tuyển dụng, đào tạo, sử dụng, đãi ngộ và bảo đảm an ninh mạng, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện mới.

Cùng với xây dựng lực lượng, cần tập trung đầu tư phát triển hạ tầng công nghệ, từng bước hiện đại hóa vũ khí, trang bị, phương tiện tác chiến không gian mạng trên cơ sở bảo đảm tính tự chủ về công nghệ nhằm bảo vệ vững chắc chủ quyền số quốc gia. Thực tiễn cho thấy, hệ thống phòng thủ không gian mạng khó có thể bền vững nếu phụ thuộc vào các nền tảng công nghệ ngoại nhập, tiềm ẩn nguy cơ bị cài cắm, chi phối hoặc khai thác từ bên ngoài. Các phần mềm quản trị mạng, hệ điều hành, ứng dụng và thiết bị phần cứng không rõ nguồn gốc có thể trở thành điểm yếu, tạo “cửa ngõ” để đối phương xâm nhập, thu thập thông tin và tiến hành các hoạt động phá hoại. Vì vậy, yêu cầu mang tính chiến lược là phải xây dựng và phát triển hệ sinh thái công nghệ an ninh mạng “Make in Vietnam”, ưu tiên sử dụng các sản phẩm nội địa hóa, minh bạch về mã nguồn, được kiểm định an ninh chặt chẽ. Qua đó bảo đảm hệ thống an ninh mạng không chỉ là công cụ tác chiến mà còn là “lá chắn” bảo vệ chủ quyền số quốc gia, có khả năng chủ động phát hiện, ngăn chặn các mối đe dọa, bảo vệ dữ liệu và củng cố năng lực tự vệ từ bên trong.

Ngoài ra, cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống thể chế, học thuyết quốc gia về tác chiến không gian mạng; trong đó, hệ thống pháp luật giữ vai trò “cột sống” của quốc phòng mạng. Đây là cơ sở pháp lý trực tiếp để lực lượng tác chiến không gian mạng thực hiện nhiệm vụ, đồng thời xác lập rõ ranh giới giữa quyền lực Nhà nước với quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trên không gian mạng. Trên nền tảng đó, Việt Nam có điều kiện giữ vững lập trường chính trị - pháp lý trong hợp tác quốc tế về an ninh mạng. Trong bối cảnh các hình thái chiến tranh ngày càng đa dạng và phức tạp, việc ban hành học thuyết tác chiến không gian mạng riêng, phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam là yêu cầu tất yếu, nhằm thống nhất chỉ đạo, huy động nguồn lực và bảo đảm phối hợp tác chiến đồng bộ giữa các cấp, các ngành, các lực lượng.

Thực hành tác chiến không gian mạng - rèn luyện năng lực ứng chiến và bảo vệ chủ quyền số

Thực hành tác chiến không gian mạng là nội dung trọng yếu nhằm trực tiếp rèn luyện năng lực ứng chiến và bảo vệ vững chắc chủ quyền số quốc gia. Trong điều kiện chiến tranh mạng, thời gian phản ứng được tính bằng giây, chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với toàn bộ hệ thống thông tin, do đó năng lực thực hành trở thành thước đo trực tiếp mức độ sẵn sàng chiến đấu và hiệu quả tác chiến của lực lượng tác chiến không gian mạng.

Lực lượng của Trung tâm 186, Bộ Tư lệnh 86 tham gia diễn tập về an toàn thông tin, bảo vệ chủ quyền quốc gia trên không gian mạng. Nguồn: qdnd.vn

Trên cơ sở quán triệt mục tiêu, đối tượng và hình thái tác chiến, việc tổ chức thực hành tác chiến không gian mạng phải bảo đảm sự chỉ huy, điều hành tập trung, thống nhất, đồng thời phát huy tính chủ động, linh hoạt của các lực lượng. Hệ thống pháp luật, chiến lược và cơ sở lý luận tác chiến không gian mạng giữ vai trò định hướng, là cơ sở để xác định phạm vi, mức độ và phương thức sử dụng lực lượng, phương tiện trong từng tình huống cụ thể, qua đó tránh chồng chéo, lạm quyền hoặc vi phạm quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể trên không gian mạng. Trên nền tảng đó, việc phân công nhiệm vụ cho từng lực lượng, từng bộ phận được thực hiện rõ ràng, bảo đảm sự hiệp đồng chặt chẽ giữa trinh sát, phòng thủ, phản công và xử lý sự cố, đồng thời duy trì tính hợp pháp, chính danh của mọi hoạt động tác chiến.

Cùng với đó, quá trình thực hành phải bám sát các nguyên tắc, quan điểm của Đảng, Nhà nước và Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về tác chiến bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng, bảo đảm sự thống nhất từ nhận thức đến hành động giữa các cấp, các ngành, các lực lượng tham gia. Hệ thống chỉ huy, thông tin liên lạc được tổ chức an toàn, thông suốt, có khả năng dự phòng và thích ứng cao, kết hợp hiệu quả giữa yếu tố con người với các phương tiện, công cụ, công nghệ hiện đại nhằm nâng cao năng lực phát hiện, ngăn chặn và vô hiệu hóa các hành vi xâm phạm chủ quyền số quốc gia. Việc gắn kết chặt chẽ giữa yêu cầu pháp lý, định hướng học thuyết với tổ chức thực hành tác chiến không gian mạng không chỉ nâng cao hiệu quả ứng chiến trong từng tình huống cụ thể mà còn góp phần củng cố nền tảng bền vững cho công tác bảo vệ chủ quyền số trong điều kiện mới.

Bên cạnh đó, để nâng cao chất lượng thực hành tác chiến không gian mạng, cần thường xuyên cập nhật, điều chỉnh linh hoạt nội dung và phương pháp huấn luyện, diễn tập theo sự biến đổi nhanh chóng của môi trường tác chiến không gian mạng và sự phát triển của công nghệ, phương thức tiến công của đối phương. Cần kết hợp chặt chẽ giữa huấn luyện cơ bản với huấn luyện chuyên sâu, giữa diễn tập theo kịch bản định sẵn với diễn tập tình huống mở, qua đó nâng cao khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và ra quyết định nhanh của đội ngũ cán bộ, chỉ huy các cấp. Đồng thời, tăng cường tổ chức huấn luyện, diễn tập liên ngành, liên lực lượng, gắn thực hành tác chiến không gian mạng với các không gian tác chiến khác, nhằm kiểm nghiệm cơ chế chỉ huy, hiệp đồng và bảo đảm tác chiến trong điều kiện tác chiến tổng hợp. Trên cơ sở kết quả huấn luyện, diễn tập, cần tiến hành tổng kết, đánh giá một cách khoa học, khách quan, rút ra bài học kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện học thuyết, điều chỉnh quy trình tác chiến và nâng cao chất lượng chuẩn bị lực lượng, góp phần xây dựng lực lượng tác chiến không gian mạng chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đủ khả năng ứng phó hiệu quả các thách thức đối với chủ quyền số quốc gia.

Có thể khẳng định rằng, thực hành tác chiến không gian mạng không chỉ là khâu cuối cùng của quá trình chuẩn bị tác chiến, mà còn là nội dung cơ bản, thường xuyên để kiểm nghiệm, hoàn thiện và nâng cao năng lực ứng chiến của lực lượng tác chiến không gian mạng. Thông qua thực hành các phương án tác chiến, cơ chế chỉ huy - điều hành và quy trình hiệp đồng được rà soát, điều chỉnh kịp thời, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả trong điều kiện thực tế. Đồng thời, đây cũng là quá trình rèn luyện bản lĩnh chính trị, ý chí quyết tâm và trình độ tổ chức, chỉ huy của các cấp, các lực lượng tham gia.

Như vậy, để bảo vệ vững chắc Tổ quốc từ sớm, từ xa trên không gian mạng, việc coi trọng và không ngừng nâng cao chất lượng công tác chuẩn bị và thực hành tác chiến không gian mạng có ý nghĩa quyết định trong việc giữ vững thế chủ động chiến lược, bảo vệ vững chắc chủ quyền số quốc gia và lợi ích quốc gia - dân tộc trong mọi tình huống./.

Thiếu tướng, ThS. NGUYỄN TIỀN GIANG, Phó Tư lệnh kiêm Tham mưu trưởng, Bộ Tư lệnh 86 - Thượng tá, TS. HỒ NGỌC DUY, Chỉ huy trưởng Trung tâm 386, Bộ Tư lệnh 86