Trong bối cảnh thế giới biến động nhanh chóng, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn gia tăng cùng các nguy cơ an ninh đan xen phức tạp; nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc đòi hỏi phải được chủ động tiến hành từ sớm, từ xa, ngay trong thời bình. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực tự chủ chiến lược - nhân tố cốt lõi bảo đảm giữ vững độc lập, chủ quyền, chủ động kiểm soát nguy cơ và định hướng phát triển đất nước bền vững trong mọi tình huống.

Những vấn đề lý luận về tự chủ chiến lược

Về bản chất, tự chủ chiến lược là năng lực quốc gia tự xác định mục tiêu phát triển, xác lập lợi ích chiến lược và lựa chọn phương thức bảo vệ Tổ quốc trên cơ sở lợi ích quốc gia - dân tộc, bảo đảm không bị chi phối từ bên ngoài. Đây là cấp độ phát triển cao của tự lực, tự cường thể hiện ở khả năng kiểm soát các dạng phụ thuộc chiến lược trong quá trình hội nhập.

Tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với khép kín hay tự cô lập, mà chủ động hội nhập nhưng vẫn giữ vững quyền quyết định đối với các vấn đề cốt lõi. Năng lực này bao trùm các lĩnh vực chính trị, quốc phòng - an ninh, kinh tế, khoa học - công nghệ và đối ngoại; sự suy giảm ở bất kỳ lĩnh vực nào đều tác động trực tiếp đến năng lực bảo vệ Tổ quốc.

Đại tướng Phan Văn Giang cùng các đại biểu tham quan sản phẩm công nghiệp quốc phòng tại Triển lãm Quốc phòng quốc tế. Nguồn: qdnd.vn

Về vai trò, tự chủ chiến lược là nền tảng của bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, trước hết thể hiện ở năng lực độc lập trong nhận diện, phân tích và dự báo nguy cơ an ninh. Nhờ đó, quốc gia có thể chuyển từ tư duy phản ứng sang chủ động phòng ngừa, xử lý tình huống ngay khi mới manh nha. Đồng thời, tự chủ chiến lược bảo đảm khả năng giữ vững quyết sách trước tác động đa chiều của môi trường quốc tế, duy trì định hướng phát triển ổn định, nhất quán theo lợi ích quốc gia - dân tộc.

Về quan hệ giữa tự chủ chiến lược và hội nhập quốc tế. Đây là hai mặt thống nhất của quá trình phát triển. Hội nhập mở rộng không gian phát triển và tiếp cận nguồn lực bên ngoài; tự chủ chiến lược bảo đảm khả năng định hướng và kiểm soát quá trình hội nhập. Hiệu quả hội nhập chỉ bền vững khi được đặt trên nền tảng tự chủ vững chắc; nếu thiếu tự chủ, hội nhập có thể chuyển hóa thành phụ thuộc về công nghệ, kinh tế, tài chính hoặc định hướng phát triển.

Về tính tất yếu của tự chủ chiến lược. Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ đang làm thay đổi sâu sắc phương thức cạnh tranh giữa các quốc gia. Các hình thức phụ thuộc chiến lược ngày càng tinh vi, mở rộng sang dữ liệu, nền tảng số và chuỗi cung ứng toàn cầu. Thực tiễn đó cho thấy, tự chủ chiến lược đã trở thành yêu cầu mang tính quy luật trong bảo vệ độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Cơ sở thực tiễn của yêu cầu tự chủ chiến lược

Những biến động phức tạp của môi trường an ninh quốc tế. Thế giới đang vận động theo hướng đa cực, đa trung tâm; cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt và khó dự báo. Các điểm nóng không còn mang tính cục bộ mà có xu hướng mở rộng, tác động dây chuyền trên phạm vi toàn cầu. Nguy cơ an ninh có thể hình thành từ sớm, từ xa, ngay trong trạng thái tiềm ẩn, đòi hỏi các quốc gia phải nâng cao năng lực dự báo và khả năng tự chủ trong xử lý các vấn đề chiến lược.

Sự gia tăng phụ thuộc chiến lược trong toàn cầu hóa. Đặc trưng là thúc đẩy liên kết và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia, đồng thời tạo ra những điểm dễ tổn thương mang tính chiến lược. Sự phụ thuộc vào công nghệ lõi, dữ liệu, năng lượng và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng rõ nét. Thực tiễn đó đòi hỏi phải nhận diện đầy đủ và chủ động kiểm soát các dạng phụ thuộc, gắn với yêu cầu giữ vững chủ quyền và không gian phát triển dài hạn của đất nước.

Yêu cầu đặt ra từ thực tiễn Việt Nam. Việt Nam đang hội nhập quốc tế sâu rộng, chịu tác động đồng thời của nhiều xu thế lớn của thời đại. Vị trí địa chiến lược quan trọng vừa tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển, vừa đặt ra các thách thức về an ninh truyền thống và phi truyền thống. Khu vực Biển Đông tiếp tục diễn biến phức tạp, không gian mạng và không gian thông tin đang trở thành mặt trận mới của cạnh tranh chiến lược, nơi các nguy cơ có thể xuất hiện nhanh và khó kiểm soát. Vì vậy, tăng cường tự chủ chiến lược là yêu cầu vừa lâu dài, vừa cấp thiết, nhằm bảo đảm khả năng chủ động ứng phó, giữ vững ổn định chiến lược và lợi ích quốc gia - dân tộc.

Khu vực trưng bày ngoài trời của Bộ Quốc phòng tại Triển lãm thành tựu đất nước với chủ đề “80 năm hành trình Độc lập - Tự do - Hạnh phúc”. Nguồn: bqp.vn

Sự phát triển của lịch sử đặt ra yêu cầu về tự chủ chiến lược. Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam cho thấy: khi giữ vững được tự chủ, quốc gia bảo đảm độc lập và chủ quyền; khi suy giảm tự chủ, nguy cơ bị động và lệ thuộc gia tăng, thậm chí đánh mất thế chủ động chiến lược. Vì vậy, nâng cao tự chủ chiến lược không chỉ xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đương đại, mà còn là sự kế thừa quy luật phát triển của lịch sử dân tộc trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc.

Nội dung cốt lõi của tự chủ chiến lược

Thứ nhất, tự chủ về chính trị. Tự chủ chiến lược trước hết là tự chủ về đường lối chính trị và định hướng phát triển đất nước. Đây là yếu tố giữ vai trò nền tảng, chi phối toàn bộ các lĩnh vực khác, bảo đảm không bị lệ thuộc trong những vấn đề chiến lược. Trong bối cảnh hiện nay, tự chủ về chính trị không chỉ kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, mà còn ở năng lực nhận diện sớm các tác động từ bên ngoài để chủ động điều chỉnh chính sách trên cơ sở lợi ích quốc gia - dân tộc. Điều đó đòi hỏi khả năng dự báo, phân tích và xử lý linh hoạt các biến động của môi trường quốc tế, đồng thời giữ vững ổn định chính trị - xã hội trong nước. Tự chủ về chính trị còn gắn với việc củng cố niềm tin xã hội, tăng cường đồng thuận và xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc, tạo nền tảng để các quyết sách chiến lược được triển khai thống nhất, hiệu quả và bền vững.

Thứ hai, tự chủ về quốc phòng, an ninh. Đây là lĩnh vực thể hiện tập trung nhất sức mạnh của quốc gia, trực tiếp bảo vệ Tổ quốc trong mọi tình huống. Tự chủ về quốc phòng, an ninh được thể hiện ở việc xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân vững mạnh về chính trị, tinh gọn về tổ chức, hiện đại về vũ khí, trang bị, có khả năng sẵn sàng chiến đấu và xử lý hiệu quả các tình huống từ sớm, từ xa. Đặc biệt, phát triển công nghiệp quốc phòng theo hướng tự chủ, tự lực, tự cường, lưỡng dụng, hiện đại có ý nghĩa quan trọng trong giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, đồng thời nâng cao năng lực răn đe chiến lược và khả năng bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới.

Thứ ba, tự chủ về kinh tế. Đây là điều kiện vật chất trực tiếp để thực hiện các mục tiêu chính trị, quốc phòng và đối ngoại. Một nền kinh tế thiếu tự chủ sẽ khó duy trì độc lập chiến lược trong dài hạn. Trọng tâm là giữ vững các cân đối lớn của nền kinh tế, bảo đảm an ninh kinh tế, năng lượng, lương thực và chuỗi cung ứng, nâng cao khả năng chống chịu trước các cú sốc từ bên ngoài. Bên cạnh đó, cần tăng cường nội lực thông qua đổi mới mô hình tăng trưởng, phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chất lượng nguồn nhân lực, tạo nền tảng thực chất cho tự chủ chiến lược.

Thứ tư, tự chủ về khoa học, công nghệ và đối ngoại. Trong kỷ nguyên số, khoa học - công nghệ trở thành không gian cạnh tranh chiến lược mới. Vì vậy, tự chủ chiến lược đòi hỏi không chỉ tiếp cận công nghệ, mà phải từng bước làm chủ công nghệ lõi, hạ tầng số và dữ liệu quốc gia. Song song với đó là việc kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ, không tham gia liên minh quân sự, không chọn bên. Cách tiếp cận này vừa mở rộng không gian phát triển, vừa giữ thế cân bằng chiến lược, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gia tăng.

Một số giải pháp nâng cao tự chủ chiến lược

Một là, nâng cao năng lực dự báo và tư duy chiến lược. Trọng tâm là xây dựng năng lực phân tích và dự báo độc lập, nhận diện kịp thời xu hướng vận động của tình hình quốc tế, khu vực và trong nước để chủ động hoạch định và điều chỉnh chính sách. Năng lực dự báo cần hướng tới đánh giá đúng bản chất, mức độ và thời điểm tác động của các yếu tố an ninh, nhất là trong các lĩnh vực phi truyền thống, qua đó bảo đảm tính chủ động, kịp thời và hiệu quả trong xử lý các vấn đề chiến lược.

Hai là, củng cố và nâng cao nội lực quốc gia. Nội lực quốc gia là nền tảng trực tiếp của tự chủ chiến lược. Trọng tâm là phát triển kinh tế độc lập, tự cường gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng; thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Đồng thời cần giữ vững các cân đối lớn, bảo đảm an ninh kinh tế, năng lượng, lương thực và chuỗi cung ứng, tăng cường sức chống chịu và thích ứng trước các tác động từ bên ngoài.

Ba là, xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân. Yêu cầu đặt ra là gắn kết chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh tạo nền tảng bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa. Phạm vi bảo vệ cần mở rộng không gian mạng, không gian thông tin và các lĩnh vực an ninh phi truyền thống, nâng cao khả năng phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các nguy cơ ngay từ khi mới phát sinh.

Bốn là, phát triển công nghiệp quốc phòng theo hướng tự chủ, hiện đại. Trọng tâm là từng bước làm chủ công nghệ, nâng cao năng lực nghiên cứu, sản xuất, cải tiến và hiện đại hóa vũ khí, trang bị theo hướng lưỡng dụng. Qua đó, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài, tăng cường tiềm lực quốc phòng, an ninh và năng lực răn đe chiến lược của quốc gia.

Năm là, chủ động tham gia định hình các quan hệ quốc tế và bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng. Tích cực tham gia xây dựng, định hình các cơ chế, “luật chơi” quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực mới như an ninh mạng, dữ liệu và kinh tế số. Đồng thời, kiên quyết, kiên trì bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng; giữ vững ổn định không gian văn hóa - xã hội, nâng cao khả năng thích ứng và “sức đề kháng” nội sinh trước các thách thức an ninh phi truyền thống.

Tự chủ chiến lược là yêu cầu nền tảng, có ý nghĩa quyết định đối với bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong điều kiện mới. Bảo vệ Tổ quốc cần chuyển từ phản ứng sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát nguy cơ từ sớm, từ xa. Thực tiễn cho thấy, chỉ khi củng cố vững chắc nội lực, nâng cao năng lực dự báo và thích ứng chiến lược, quốc gia mới giữ vững thế chủ động, bảo đảm độc lập, chủ quyền và lợi ích quốc gia - dân tộc. Vì vậy, nâng cao tự chủ chiến lược là điều kiện cốt lõi để thực hiện thắng lợi nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

PGS, TS. PHAN TRỌNG HÀO, Nguyên Thư ký khoa học chuyên trách Hội đồng Lý luận Trung ương