Nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của hải đội dân quân thường trực là yêu cầu vừa cấp thiết, vừa cơ bản lâu dài, nhằm góp phần xây dựng, củng cố thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân trên biển rộng khắp, vững chắc. Bài viết đề xuất giải pháp ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý, khai thác và sử dụng trang bị, phương tiện của hải đội dân quân thường trực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới.

Thời gian qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, các cơ quan, đơn vị và một số địa phương ven biển đã quyết liệt triển khai thực hiện giai đoạn 2 của Đề án “Xây dựng hải đội dân quân thường trực tham gia bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới” và đạt được những kết quả bước đầu quan trọng. Tuy nhiên, do mới được thành lập và tính chất đặc thù, yêu cầu cao của nhiệm vụ tham gia bảo vệ chủ quyền biển, đảo nên việc tổ chức, hoạt động của lực lượng này gặp không ít khó khăn, vướng mắc, bất cập. Để các hải đội dân quân thường trực hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ chính trị được giao, bên cạnh con người là yếu tố then chốt quyết định, thì đầu tư, làm chủ khai thác, sử dụng hiệu quả hệ thống trang bị, phương tiện kỹ thuật có ý nghĩa hết sức quan trọng.

Thủ trưởng Bộ Tư lệnh Quân khu 9 kiểm tra công tác huấn luyện của Hải đội dân quân thường trực tỉnh An Giang.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với sự “lên ngôi” của công nghệ số, vật liệu mới và trí tuệ nhân tạo, đặt ra cho công tác quản lý, khai thác và bảo đảm kỹ thuật cả điều kiện thuận lợi và thách thức. Việc bảo đảm kỹ thuật truyền thống bộc lộ nhiều hạn chế, không đáp ứng được yêu cầu về tốc độ, sự chính xác và tính dự báo. Bên cạnh đó, do thực hiện nhiệm vụ trong môi trường khắc nghiệt, tính độc lập cao, mỗi con tàu của hải đội dân quân thường trực luôn đối mặt với các tình huống phức tạp, không chỉ là phương tiện cơ động mà chính là một “trận địa chiến đấu”, là “cột mốc chủ quyền sống” trên biển. Yếu tố kỹ thuật ổn định của hệ thống động lực, tính bảo mật của thông tin liên lạc và độ chính xác của các đài radar quyết định trực tiếp đến khả năng sinh tồn và hoàn thành nhiệm vụ của đơn vị. Do đó, việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ vào công tác quản lý, khai thác và sử dụng trang bị, phương tiện của hải đội dân quân thường trực không chỉ đơn thuần là một giải pháp chuyên môn kỹ thuật, mà là đòi hỏi tất yếu khách quan, là vấn đề cốt lõi để duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao theo phương châm “giữ tốt, dùng bền, an toàn, tiết kiệm”, bảo đảm sức cơ động bền bỉ và sức chiến đấu lâu dài cho các kíp tàu nơi biển xa.

Với sự vào cuộc quyết liệt của cả hệ thống chính trị, cơ quan quân sự các cấp đã chủ động phối hợp, tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương quy hoạch và bảo đảm nguồn ngân sách, cơ sở hạ tầng để xây dựng hệ thống doanh trại, cầu cảng, trang bị tàu vỏ sắt đồng bộ cho các hải đội dân quân thường trực; đồng thời, chú trọng tăng cường công tác huấn luyện khai thác, sử dụng trang bị, phương tiện kỹ thuật. Các đơn vị bước đầu ứng dụng công nghệ thông tin vào quản lý thông qua phần mềm quản lý trang bị nhóm 1, nhóm 2, phần mềm tổng kiểm kê 0 giờ ngày 01/01 hằng năm để theo dõi chặt chẽ các trang thiết bị, vật tư, đồng bộ dữ liệu quản lý tàu thuyền với cơ quan chuyên ngành toàn quân. Để làm chủ các trang bị, phương tiện kỹ thuật có hàm lượng công nghệ và mức độ tự động hóa cao như hệ thống radar, thông tin vô tuyến điện tử, quang điện tử và hệ thống bảo vệ chỉ báo thông số tự động, các quân khu được giao nhiệm vụ đã chủ động phối hợp với các đơn vị thuộc Quân chủng Hải quân tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu cho kíp tàu. Nhờ sự bảo đảm vững chắc về kỹ thuật, từ năm 2022 đến nay, các tàu của hải đội dân quân thường trực đã duy trì nghiêm nền nếp trực sẵn sàng chiến đấu, thực hiện tốt các đợt hoạt động, kết hợp đánh bắt hải sản với tuần tra phát hiện mục tiêu trên biển, góp phần đắc lực vào nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo, chống khai thác IUU. Đặc biệt, từ kết quả Hội thi tàu tốt - Hội thao huấn luyện tàu Hải đội dân quân thường trực toàn quốc năm 2024, 2025 đã khẳng định trình độ làm chủ công nghệ của hải đội dân quân thường trực.

Hải đội dân quân thường trực huấn luyện kỹ thuật trên tàu.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đáng khích lệ, từ thực tiễn khai thác trang bị phương tiện của hải đội dân quân thường trực, còn bộc lộ những khó khăn, bất cập. Đó là: tính ổn định của hệ thống khí tài hàng hải chưa cao, một số thiết bị điện tử, cơ điện thường xảy ra hỏng hóc, lỗi vi mạch. Môi trường biển khắc nghiệt, độ mặn và độ ẩm cao làm gia tăng tốc độ ăn mòn điện hóa, gây rỉ sét vỏ tàu, hệ thống đường ống và làm hỏng nhanh các linh kiện điện tử. Trong khi đó, các địa phương hiện chưa có cơ sở bảo đảm kỹ thuật tàu thuyền chuyên trách. Công tác bảo quản, bảo dưỡng thường xuyên tại đơn vị có lúc chưa được chú trọng đúng mức, hiện tượng để han gỉ trang thiết bị, để hà, vẹm bám vào vỏ tàu, chân vịt, hệ thống bơm làm mát vẫn còn xảy ra ở một số kíp tàu. Tính chủ động trong việc tự sửa chữa, khắc phục các hỏng hóc đơn giản tại chỗ còn hạn chế, còn tâm lý trông chờ, ỷ lại vào việc bảo hành của nhà máy, khiến thời gian tàu nằm bờ kéo dài, ảnh hưởng đến việc thực hiện nhiệm vụ.

Hạn chế đó có nhiều nguyên nhân. Trong đó, hải đội dân quân thường trực là loại hình đơn vị mới, tổ chức biên chế chưa bố trí các chức danh nhân viên chuyên trách về kỹ thuật tàu thuyền, quân y, quân khí, xăng dầu, tài chính. Bộ chỉ huy quân sự các tỉnh, thành phố hiện nay chưa được biên chế cán bộ kỹ thuật tàu thuyền chuyên sâu để chỉ đạo, theo dõi về chuyên ngành. Bên cạnh đó, các chiến sĩ hải đội dân quân thường trực chủ yếu tuyển chọn từ ngư dân ven biển, tuy có bản lĩnh chính trị vững vàng, dũng cảm và giàu kinh nghiệm đi biển thực tế, nhưng trình độ học vấn không đồng đều, còn hạn chế về trình độ, kỹ năng công nghệ thông tin. Thời gian đào tạo các chức danh chỉ huy, thuyền trưởng, máy trưởng tại các nhà trường ngắn, lượng kiến thức trang bị ở mức độ nhất định. Do đó, khả năng chỉ huy, điều hành và thao tác, vận hành phương tiện, trang bị, nhất là các khí tài công nghệ cao có mức độ tự động hóa lớn, các phần mềm số hóa báo cáo kỹ thuật của lực lượng này còn lúng túng.

Để khắc phục các tồn tại, tháo gỡ điểm nghẽn và tạo bước chuyển biến căn bản về chất trong ứng dụng khoa học, công nghệ trong quản lý, khai thác và sử dụng trang bị, phương tiện, cơ quan quân sự các cấp cần tập trung triển khai thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp trọng tâm sau đây:

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và cải cách hành chính trong công tác hậu cần - kỹ thuật. Bộ chỉ huy quân sự các tỉnh, thành phố có tổ chức hải đội dân quân thường trực phải đưa nội dung ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới công tác quản lý kỹ thuật vào nghị quyết lãnh đạo thường kỳ. Kiên quyết đổi mới phương pháp điều hành, loại bỏ các khâu trung gian rườm rà trong báo cáo, đề xuất. Tập trung khai thác hiệu quả các phần mềm chuyên ngành kỹ thuật do Bộ Quốc phòng triển khai, đặc biệt là phần mềm quản lý trang bị nhóm 1 và nhóm 2; đồng thời, đẩy mạnh số hóa toàn bộ hệ thống sổ sách, lý lịch phương tiện; cập nhật thường xuyên số giờ hoạt động, lịch sử hỏng hóc và định mức tiêu hao. Ứng dụng triệt để hệ thống quản lý văn bản, chữ ký số trong phê duyệt các kế hoạch bảo dưỡng, cấp phát vật tư, nhiên liệu; thiết lập hệ thống báo cáo kỹ thuật trực tuyến để cơ quan kỹ thuật nắm chắc thực trạng vũ khí, trang bị, kỹ thuật của từng kíp tàu theo thời gian thực.

Tọa đàm khoa học Hoạt động của hải đội dân quân thường trực tham gia đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển, đảo trong tình hình mới. Nguồn: qdnd.vn

Thứ hai, nâng cao năng lực bảo đảm kỹ thuật tại chỗ; chú trọng công tác bảo quản, sửa chữa trong điều kiện môi trường biển. Đây là khâu trực tiếp quyết định hệ số kỹ thuật của phương tiện. Từng hải đội dân quân thường trực cần duy trì nghiêm nền nếp ngày, giờ kỹ thuật; tăng cường các biện pháp phòng, chống ăn mòn điện hóa, han gỉ thân vỏ bằng vật liệu, sơn phủ chuyên dụng. Đối với vũ khí, đạn dược mang theo tàu dài ngày, phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình niêm cất chống ẩm. Phát huy tối đa khả năng khắc phục sự cố tại chỗ của kíp tàu; đồng thời chủ động lập kế hoạch, đề nghị trên thực hiện bảo trì, sửa chữa định kỳ đúng tiến độ, bảo đảm chất lượng.

Thứ ba, đổi mới phương pháp huấn luyện, khai thác hiệu quả các thiết bị công nghệ hiện có trên tàu. Tập trung huấn luyện cho đội ngũ kíp tàu (nhất là chỉ huy, thuyền trưởng, máy trưởng) làm chủ các trang bị có hàm lượng công nghệ cao như radar, hệ thống quang điện tử, thiết bị thông tin. Đẩy mạnh phương pháp “huấn luyện trực quan, cầm tay chỉ việc”, số hóa các quy trình vận hành thành tài liệu điện tử, video clip để dễ học, dễ nhớ. Tiếp tục phối hợp với Quân chủng Hải quân mở các lớp tập huấn chuyên sâu. Đồng thời, tổ chức các kênh liên lạc thông suốt để cơ quan kỹ thuật cấp trên, các chuyên gia có thể tư vấn, hướng dẫn trực tiếp kíp tàu tự khắc phục các sự cố kỹ thuật phát sinh khi đang hoạt động trên biển.

Thứ tư, bảo đảm tính “lưỡng dụng” của phương tiện, gắn công tác kỹ thuật với yêu cầu phòng thủ dân sự và hiệp đồng tác chiến. Hệ số kỹ thuật của các trang thiết bị phải luôn đáp ứng tính “lưỡng dụng”: vừa bảo đảm cho tuần tra bảo vệ chủ quyền, vừa sẵn sàng cơ động thực hiện nhiệm vụ phòng thủ dân sự, ứng phó thiên tai, cứu hộ cứu nạn trên biển. Các tàu phải luôn duy trì đủ lượng dự trữ vật chất hậu cần, y tế, nhiên liệu, lương thực thực phẩm theo đúng quy định cho các chuyến biển dài ngày. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, cần hiệp đồng chặt chẽ với lực lượng Hải quân, Cảnh sát biển trên địa bàn để chia sẻ dữ liệu mục tiêu hàng hải, đồng thời sẵn sàng hỗ trợ nhau về vật tư kỹ thuật đặc chủng và tổ chức cứu kéo, sửa chữa khi có sự cố nghiêm trọng trên các vùng biển xa.

Thực tiễn tổ chức xây dựng, huấn luyện và hoạt động của hải đội dân quân thường trực trong những năm qua đã khẳng định chủ trương chiến lược, đúng đắn của Đảng, Nhà nước. Để hải đội dân quân thường trực phát huy cao nhất khả năng cơ động, bám biển dài ngày và sẵn sàng chiến đấu cao, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, công nghệ số và vật liệu mới trong đầu tư trang bị, nâng cao hiệu quả quản lý, khai thác, sử dụng phương tiện. Đây vừa là vấn đề cấp thiết vừa cơ bản lâu dài đối với hoạt động của hải đội dân quân thường trực.

Đại tá, ThS. NGUYỄN TIẾN DŨNG, Trưởng phòng Khoa học Quân sự, Quân khu 9