Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, không gian mạng đã trở thành “môi trường chiến lược thứ năm”, “chiến trường mới”, nơi các quốc gia vừa hợp tác vừa cạnh tranh quyết liệt. Cùng với các lực lượng vũ trang truyền thống, lực lượng tác chiến không gian mạng đang nổi lên như một đội quân nòng cốt, giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia của nhiều nước trên thế giới.

Không gian mạng - “chiến trường mới” của thế kỷ XXI

Không gian mạng (cyberspace) là môi trường được tạo nên từ hệ thống máy tính, mạng viễn thông, Internet, dữ liệu và người sử dụng trên toàn cầu. Bước sang thế kỷ XXI, với sự phát triển bùng nổ của khoa học, công nghệ, nhất là công nghệ thông tin và truyền thông, không gian mạng đã trở thành một bộ phận không thể tách rời của đời sống nhân loại. Chính sự phụ thuộc ngày càng lớn này đã đưa không gian mạng trở thành một “chiến trường mới”, nơi các quốc gia vừa hợp tác, vừa cạnh tranh, thậm chí là có cả sự đối đầu quyết liệt.

Trung tâm Bộ Chỉ huy tác chiến không gian mạng  quân đội Mỹ. Nguồn: usnato.tumblr.com

Khác với các chiến trường truyền thống ở trên đất liền, trên biển hay không trung, không gian mạng mang tính phi biên giới, khó nhận diện và kiểm soát, bởi cuộc tấn công mạng có thể được tiến hành từ bất kỳ đâu, chi phí thấp nhưng tác động của nó lại rất lớn. Chỉ với một đoạn mã độc hoặc một chiến dịch tấn công có chủ đích, hệ thống thông tin quan trọng của một quốc gia có thể bị tê liệt hoặc bị đánh cắp, hoạt động kinh tế - xã hội bị xáo trộn, quốc phòng, an ninh bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Vì vậy, chiến tranh hiện đại không còn giới hạn ở việc sử dụng vũ khí quân sự truyền thống, mà đã mở rộng sang hình thái chiến tranh thông tin, chiến tranh tâm lý và chiến tranh mạng.

Trên thực tế, không gian mạng trở thành nơi “mở màn” hoặc “đi kèm”, một phần không thể thiếu của các cuộc xung đột, làm thay đổi căn bản cách thức tiến hành và nhận thức về chiến tranh. Nói một cách cụ thể hơn, chiến tranh hiện đại giờ đây không chỉ đo bằng số lượng xe tăng, máy bay hay tầm bắn của tên lửa, mà còn nằm ở khả năng kiểm soát luồng thông tin, làm tê liệt hạ tầng số và thao túng nhận thức xã hội. Một quốc gia có thể bị đẩy vào thế bị động, hỗn loạn mà không có tiếng súng nào nổ ra vì mục tiêu tấn công mạng nhắm vào: hạ tầng trọng yếu (lưới điện, hệ thống ngân hàng, mạng lưới giao thông, cấp nước, bệnh viện); quốc phòng, an ninh (thông tin liên lạc, hệ thống chỉ huy, kiểm soát và tình báo); xương sống của nền kinh tế (các tập đoàn công nghệ, cơ sở dữ liệu tài chính, sở hữu trí tuệ); nền tảng xã hội (truyền thông, mạng xã hội, niềm tin của công chúng), v.v.

Theo các chuyên gia, tính “hiệu quả” của các cuộc tấn công mạng có được nhờ vào một số nguyên nhân chủ yếu. Thứ nhất, mức độ phụ thuộc vào công nghệ số ngày càng cao khiến hệ thống hạ tầng số của một quốc gia dễ trở thành mục tiêu tấn công. Thứ hai, so với chiến tranh truyền thống, tấn công mạng không đòi hỏi vũ khí đắt tiền hay lực lượng đông đảo, chỉ với chi phí thấp nhưng có thể gây thiệt hại quy mô lớn ở tầm chiến lược. Thứ ba, việc truy vết nguồn gốc tấn công trong không gian mạng phức tạp, khiến ranh giới giữa chiến tranh, khủng bố và tội phạm mạng khó phân định. Thứ tư, hiện vẫn chưa có một bộ luật quốc tế toàn diện nào quy định rõ ràng về hành vi trên không gian mạng; các quy tắc ứng xử hay ngưỡng được coi là “hành động chiến tranh” luôn thay đổi khi tốc độ công nghệ phát triển nhanh hơn khả năng kiểm soát.

Các chuyên gia nghiên cứu đánh giá mức độ các cuộc tấn công mạng ngày càng trở nên tinh vi, không chỉ dừng lại ở việc đánh cắp dữ liệu hay làm gián đoạn dịch vụ, mà chúng đã phát triển thành những vũ khí gây thiệt hại trên diện rộng, như: tạo ra một cuộc chiến tranh thông tin khiến dư luận bị thao túng; kích động bất ổn chính trị từ bên trong hoặc chiến dịch do thám và phá hoại; đánh cắp bí mật thương mại, công nghệ cao, làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu, v.v. Nếu như trước đây, các cuộc tấn công mạng chủ yếu mang tính đơn lẻ, kỹ thuật đơn giản và dễ nhận diện, thì hiện nay các đối tượng tấn công đã sử dụng nhiều phương thức mới, được tổ chức bài bản và có sự chuẩn bị công phu. Các chiến dịch tấn công có chủ đích diễn ra trong thời gian dài, âm thầm xâm nhập vào hệ thống để thu thập thông tin hoặc chờ thời điểm thích hợp gây thiệt hại lớn. Ngoài ra, các cuộc tấn công không còn giới hạn ở việc phá hoại hệ thống thông tin, mà đã mở rộng sang thao túng dữ liệu, gây rối loạn hoạt động điều hành và tác động đến nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội cùng lúc. Đặc biệt, các đối tượng tận dụng các công nghệ tiên tiến, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và tự động hóa để phân tích lỗ hổng an ninh mạng, tạo ra các hình thức tấn công tinh vi, khó phát hiện. Các kỹ thuật như mã độc biến hình, tấn công không dùng tệp, giả mạo danh tính, lừa đảo qua thư điện tử và mạng xã hội khiến các biện pháp bảo mật truyền thống gặp nhiều khó khăn. Đáng lo ngại hơn, nhiều cuộc tấn công được thiết kế riêng cho từng mục tiêu cụ thể, làm giảm khả năng cảnh báo sớm và ứng phó kịp thời.

Sự tinh vi của các cuộc tấn công mạng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác bảo đảm quốc phòng, an ninh. Trong khi đó, nhiều hệ thống thông tin vẫn tồn tại lỗ hổng do công nghệ lạc hậu, thiếu đồng bộ hoặc do yếu tố con người. Chính vì vậy, nhiều quốc gia xác định, an ninh mạng là một trong những ưu tiên chiến lược hàng đầu, là mặt trận tư tưởng - thông tin, nơi bảo vệ nền tảng giá trị, lợi ích quốc gia và niềm tin xã hội. Sự vững mạnh trên “chiến trường” này góp phần quan trọng để giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội và môi trường hòa bình cho sự phát triển. Từ đó, hết sức coi trọng xây dựng, phát triển lực lượng tác chiến không gian mạng và đầu tư vào công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn, v.v.

Phát triển lực lượng tác chiến không gian mạng - xu hướng tất yếu của nhiều quốc gia

Với nhiệm vụ bảo vệ an ninh, an toàn thông tin quốc gia trên không gian mạng, vai trò của lực lượng tác chiến không gian mạng không chỉ dừng lại ở phòng thủ, mà còn bao gồm giám sát, cảnh báo sớm các nguy cơ, ứng phó và khắc phục hậu quả các sự cố mạng. Tại nhiều quốc gia, lực lượng tác chiến không gian mạng được tổ chức bài bản, hoạt động song song với các lực lượng vũ trang truyền thống, nhất là trong phối hợp với các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức xã hội để xây dựng “lá chắn số”, bảo vệ hệ thống thông tin trọng yếu, dữ liệu quan trọng và quyền lợi của người dân.

Theo các chuyên gia, hiện nay Mỹ được coi là một trong những quốc gia dẫn đầu thế giới về năng lực tác chiến mạng. Với nguồn đầu tư khổng lồ từ chính phủ và quân đội, lực lượng này đang sở hữu hệ thống tình báo mạng tiên tiến và đội ngũ chuyên gia giỏi, hùng hậu. Ngay từ năm 2009, Mỹ đã thành lập Bộ Tư lệnh Không gian mạng. Ban đầu, đơn vị này trực thuộc Bộ Tư lệnh Chiến lược Mỹ. Đến năm 2018, đơn vị này chính thức trở thành bộ tư lệnh tác chiến thống nhất, ngang hàng với các bộ tư lệnh lớn khác của quân đội Mỹ, có nhiệm vụ bảo vệ hệ thống mạng quân sự, đảm bảo an toàn thông tin, dữ liệu và khả năng chỉ huy - kiểm soát; ngăn chặn và đối phó với các mối đe dọa trên không gian mạng từ đối phương; tiến hành các hoạt động mạng hỗ trợ quân đội, nhằm bảo vệ lợi thế chiến lược và tạo ưu thế vượt trội của Mỹ trong các tình huống xung đột. Cơ cấu lực lượng Bộ Tư lệnh Không gian mạng Mỹ là sự phối hợp nhân lực từ tất cả các lực lượng khác, như: Lục quân, Hải quân, Không quân, Thủy quân Lục chiến và Lực lượng Vũ trụ; trong đó, nòng cốt là các đội tác chiến (gồm hàng nghìn chuyên gia công nghệ, kỹ sư, nhà phân tích và sĩ quan quân đội) được đào tạo chuyên sâu về tác chiến mạng. Sức mạnh của lực lượng này ngày càng gia tăng nhờ có sự gắn kết chặt chẽ với Cơ quan An ninh Quốc gia Mỹ trong chia sẻ nguồn lực, thông tin tình báo và năng lực kỹ thuật ở mức cao.

Nga cũng được đánh giá là một trong những quốc gia có năng lực tác chiến mạng hàng đầu thế giới. Thay vì công bố công khai “Bộ Tư lệnh Không gian mạng” theo mô hình phương Tây, Nga xây dựng lực lượng tác chiến không gian mạng theo cách linh hoạt, kết hợp chặt chẽ giữa quân đội, cơ quan tình báo và các đơn vị kỹ thuật chuyên sâu với mục tiêu bảo vệ hạ tầng thông tin quốc gia và tạo ưu thế chiến lược trước đối phương. Dù lực lượng tác chiến mạng của Nga không được tổ chức thành đơn vị tập trung nhưng có sự phân công rõ ràng. Theo đó, các lực lượng tác chiến thông tin thuộc quân đội Nga chịu trách nhiệm bảo vệ hệ thống quân sự và tiến hành hoạt động trên không gian mạng; các đơn vị tác chiến điện tử và kỹ thuật số lại có nhiệm vụ kết hợp giữa gây nhiễu, bảo vệ thông tin và tấn công mạng. Ngoài ra, còn có các nhóm chuyên gia công nghệ cao, được đào tạo chuyên sâu về lập trình, an ninh mạng và phân tích dữ liệu. Đáng chú ý, Nga đặc biệt chú trọng đào tạo nhân lực trẻ có năng lực toán học và công nghệ, coi đây là nguồn sức mạnh cốt lõi cho tác chiến mạng trong tương lai.

Đối với Trung Quốc, từ sớm quốc gia này đã xây dựng và phát triển lực lượng tác chiến không gian mạng và coi đây là bộ phận then chốt trong quá trình hiện đại hóa quân đội, bảo vệ lợi ích quốc gia trong thời đại số. Trong các văn kiện quốc phòng và chiến lược an ninh quốc gia, Bắc Kinh nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu “bảo vệ chủ quyền mạng” - phần không thể tách rời của chủ quyền quốc gia. Theo quan điểm của Trung Quốc, chiến tranh hiện đại là chiến tranh “thông tin hóa” và đang tiến tới “thông minh hóa”, trong đó, ưu thế trên không gian mạng có thể quyết định cục diện xung đột ngay từ đầu. Do vậy, việc xây dựng lực lượng tác chiến mạng mạnh được xem là điều kiện cần thiết để nâng cao năng lực răn đe và phòng thủ chiến lược. Theo đó, trong quá trình hiện đại hóa quân đội, Trung Quốc đã từng bước kiện toàn tổ chức lực lượng tác chiến không gian mạng theo hướng tập trung, thống nhất, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ hệ thống thông tin quân sự và hạ tầng trọng yếu; giám sát, phát hiện và ngăn chặn các mối đe dọa trên không gian mạng; sẵn sàng tiến hành các hoạt động tác chiến mạng khi có yêu cầu bảo vệ lợi ích an ninh quốc gia. Việc tích hợp tác chiến mạng với các hình thức tác chiến khác thể hiện rõ định hướng tác chiến liên hợp, đa lĩnh vực của quân đội Trung Quốc. Ngoài Mỹ, Nga và Trung Quốc, nhiều quốc gia như: Anh, Ấn Độ, Đức, Pháp, Israel,… cũng đang đẩy mạnh đầu tư, phát triển lực lượng tác chiến không gian mạng với mô hình tổ chức ngày càng hoàn thiện, năng lực tác chiến không ngừng được nâng cao.

Trước những thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống ngày càng gia tăng, đối với mỗi quốc gia, việc xây dựng và phát triển lực lượng tác chiến không gian mạng là một tất yếu. Đây là đội quân nòng cốt, “lá chắn” bảo vệ hệ thống thông tin quan trọng, biểu tượng của năng lực làm chủ khoa học - công nghệ và sức mạnh quốc phòng của mỗi quốc gia trong kỷ nguyên số.

LÂM PHƯƠNG