Trên nền tảng vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới của Đảng ta từng bước được hình thành, bổ sung, phát triển và hoàn thiện. Những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử sau 40 năm đổi mới đã khẳng định tính đúng đắn, giá trị khoa học và thực tiễn, sức sống của lý luận về đường lối đổi mới và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Đổi mới là một trong những dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tiến trình cách mạng Việt Nam. Trước những biến đổi của tình hình trong nước, quốc tế, cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp ngày càng bộc lộ những hạn chế, không còn phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước thời kỳ mới, đã khép lại vai trò lịch sử. Với tinh thần nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật, Đại hội VI của Đảng (năm 1986) đã đề ra đường lối đổi mới, trước hết là đổi mới tư duy, nhất là tư duy kinh tế. Từ đây, lý luận về đường lối đổi mới của Đảng ngày càng được phát triển, hoàn thiện, cùng với chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh là kim chỉ nam cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa đạt được thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử.

Lãnh đạo Đảng, Nhà nước thực hiện nghi lễ chào cờ tại phiên khai mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Nguồn: TTXVN

Tuy nhiên, các thế lực thù địch lại xuyên tạc, phủ nhận, cho rằng đổi mới là sai lầm, là sự “chệch hướng” khỏi con đường xã hội chủ nghĩa, từ đó phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng và hướng lái Việt Nam theo con đường phát triển khác. Vì vậy, làm rõ giá trị khoa học và thực tiễn của lý luận về đường lối đổi mới, góp phần bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng, củng cố niềm tin của cán bộ, đảng viên và Nhân dân vào con đường phát triển đất nước, kiên quyết bác bỏ những luận điệu xuyên tạc, phủ nhận của các thế lực thù địch là yêu cầu quan trọng hiện nay.

Giá trị khoa học của lý luận về đường lối đổi mới

Một trong những giá trị khoa học nổi bật của lý luận về đường lối đổi mới là sự trung thành, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện cụ thể nước ta, không ngừng làm sáng tỏ mô hình, con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Việt Nam; trong đó, đổi mới tư duy kinh tế là đột phá. Trên cơ sở nguyên tắc phương pháp luận quan trọng của chủ nghĩa Mác - Lênin, đó là nhận thức và hành động dựa trên mối quan hệ biện chứng giữa lý luận và thực tiễn, được Đảng ta vận dụng, phát triển sáng tạo, hiệu quả. Từ thực tiễn đất nước, Đảng ta không sao chép máy móc mô hình phát triển của bất kỳ quốc gia nào, mà từng bước tìm tòi, xác định mô hình phù hợp với đặc điểm lịch sử - cụ thể, trình độ phát triển, điều kiện và mục tiêu của Việt Nam trong từng giai đoạn cách mạng. Việc xuất phát từ thực tiễn, tôn trọng quy luật khách quan và thường xuyên tổng kết quá trình thực hiện đường lối là cơ sở quan trọng để Đảng bổ sung, phát triển nhận thức lý luận, từng bước hoàn thiện đường lối đổi mới.

Trước đổi mới, khi điều kiện kinh tế - xã hội trong nước và tình hình quốc tế đã có nhiều thay đổi, cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp bộc lộ ngày càng rõ những hạn chế, trở thành lực cản đối với sự phát triển, đặt ra yêu cầu phải đổi mới tư duy, trước hết là tư duy kinh tế và phương thức quản lý. Từ đó, Đảng ta từng bước xác định những quan điểm mới: giải phóng mọi lực lượng sản xuất xã hội; thừa nhận sản xuất hàng hóa, sử dụng đúng đắn quan hệ hàng hóa - tiền tệ và những quy luật của kinh tế hàng hóa; vận dụng quy luật giá trị trong chính sách giá, lương, tiền; xác định cơ cấu kinh tế nhiều thành phần là một đặc trưng của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta; từng bước xóa bỏ cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp; quan tâm đúng mức đến lợi ích kinh tế, lợi ích vật chất chính đáng của người lao động, tạo động lực phát huy các nguồn lực xã hội, phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao năng suất lao động và cải thiện đời sống Nhân dân.

Những đổi mới về tư duy đó cho thấy đường lối đổi mới được hình thành không phải từ sự phủ định mục tiêu, lý tưởng của cách mạng, mà từ yêu cầu nhận thức và vận dụng đúng hơn các quy luật khách quan, giải phóng và phát triển lực lượng sản xuất, hoàn thiện quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội trong điều kiện cụ thể của Việt Nam. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng khẳng định: “Công cuộc đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo là sự lựa chọn mang tính lịch sử, là quá trình phát triển toàn diện về tư duy, nhận thức lý luận, về đường lối lãnh đạo của Đảng trong xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”¹. Sau 40 năm thực hiện công cuộc đổi mới, “Đảng ta đã đúc kết được những bài học kinh nghiệm quý báu mang tầm lý luận, từng bước xây dựng và hoàn thiện lý luận về đường lối đổi mới, có giá trị định hướng thực tiễn cho sự nghiệp cách mạng của đất nước trong giai đoạn mới”².

Những nhận thức đó được hình thành, bổ sung và phát triển trong quá trình tổng kết thực tiễn, qua đó từng bước làm rõ hơn những vấn đề cơ bản của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Đổi mới là quá trình cách mạng không ngừng, thay cái cũ bằng cái mới phù hợp hơn với quy luật khách quan và yêu cầu phát triển đất nước. Đổi mới có nguyên tắc, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; đổi mới phương thức, cách làm, nhưng không thay đổi bản chất của sự nghiệp cách mạng Việt Nam. Đi lên chủ nghĩa xã hội là mục tiêu, lý tưởng của Đảng và Nhân dân ta, là định hướng nhất quán trong quá trình đổi mới.

Tổng Bí thư Tô Lâm đến dự Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, tháng 12/2024. Nguồn: baocaovien.vn

Qua 40 năm, sự phát triển nhận thức lý luận đã từng bước hình thành một hệ thống lý luận về đường lối đổi mới, vừa mang tính khoa học, cách mạng, vừa có giá trị thực tiễn sâu sắc. Đó chính là “sự vận dụng, bổ sung, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới; là sự bổ sung, phát triển sáng tạo lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, phù hợp với các quy luật khách quan, xuất phát từ thực tiễn đất nước và xu thế thời đại; kế thừa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu có chọn lọc tinh hoa, giá trị văn hóa và các thành tựu phát triển của nhân loại”³.

Trong bối cảnh thế giới biến đổi nhanh chóng, sâu sắc, khó dự báo; khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh mẽ; cạnh tranh chiến lược, biến đổi khí hậu, an ninh phi truyền thống và những vấn đề toàn cầu ngày càng phức tạp, nhiều vấn đề mới tiếp tục nảy sinh, đòi hỏi Đảng phải tổng kết thực tiễn, bổ sung, phát triển nhận thức lý luận, hoàn thiện đường lối, chủ trương, chính sách, đáp ứng yêu cầu phát triển trong điều kiện mới.

Trước bối cảnh đó, Đại hội XIV của Đảng đã có bước phát triển quan trọng khi xác định: “Kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận về đường lối đổi mới; kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; kiên định đẩy mạnh toàn diện, đồng bộ công cuộc đổi mới; kiên định các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng; tự chủ chiến lược, đổi mới mô hình phát triển, lấy phát triển để ổn định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững đất nước, nâng cao đời sống và hạnh phúc của Nhân dân, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”⁴.

Thực tiễn đổi mới khẳng định giá trị và sức sống của lý luận, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục phát triển lý luận để giải đáp những vấn đề mới của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong quá trình đó, kiên định không có nghĩa là giữ nguyên những nhận thức đã không còn phù hợp; đổi mới không đồng nghĩa với xa rời mục tiêu, nguyên tắc đã xác định. Vấn đề cốt lõi là kiên định mục tiêu, nguyên tắc nền tảng, trên cơ sở đó không ngừng bổ sung, phát triển tư duy lý luận, hoàn thiện đường lối và phương thức lãnh đạo phù hợp với thực tiễn. Chính sự thống nhất giữa kiên định mục tiêu, nguyên tắc và chủ động đổi mới tư duy, hành động đã khẳng định sức sống của đường lối đổi mới, bác bỏ luận điệu xuyên tạc cho rằng đổi mới là chệch hướng xã hội chủ nghĩa.

Giá trị thực tiễn của lý luận về đường lối đổi mới

Giá trị của lý luận không chỉ thể hiện ở tính khoa học của hệ thống quan điểm, mà quan trọng hơn là khả năng định hướng và được kiểm nghiệm trong thực tiễn. Sau 40 năm đổi mới, những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử trên các lĩnh vực đã khẳng định giá trị thực tiễn của đường lối đổi mới, cho thấy khả năng chuyển hóa nhận thức lý luận thành chủ trương, chính sách và kết quả phát triển đất nước.

Ở trong nước, thành tựu đổi mới thể hiện trên nhiều lĩnh vực, từ phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, nâng cao đời sống Nhân dân đến phát triển con người và bảo đảm an sinh xã hội, quốc phòng, an ninh, đối ngoại, v.v. Trong đó, tăng trưởng kinh tế của nước ta giai đoạn 2021 - 2025 đạt bình quân khoảng 6,2%/năm, thuộc nhóm nước tăng trưởng cao của khu vực và thế giới, trong đó năm 2025 đạt 8,02%, chín tháng năm 2026 đạt 9,01%, tạo nền tảng quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng từ 10% trở lên từ năm 2026 và các năm tiếp theo. “Quy mô GDP năm 2025 đạt trên 514 tỉ USD, gấp 1,48 lần so với năm 2020, xếp thứ 32 trên thế giới, GDP bình quân đầu người đạt 5.026 USD, gia nhập nhóm nước có thu nhập trung bình cao, được nhiều tổ chức quốc tế uy tín đánh giá cao. Chất lượng tăng trưởng có bước chuyển biến tích cực, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng kinh tế đạt khoảng 47%”⁵.

Nhân dân ta một lòng son sắt với Đảng. Nguồn: tienphong.vn

Các lĩnh vực văn hóa, xã hội, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, y tế,… tiếp tục có nhiều chuyển biến tích cực. Hệ giá trị quốc gia, giá trị văn hóa, giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam từng bước được định hình, khẳng định. Chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam năm 2023 đạt 0,766 điểm, xếp thứ 93 trong 193 quốc gia và vùng lãnh thổ, tăng 14 bậc so với năm 2022, thuộc nhóm nước có mức phát triển con người cao. Chỉ số hạnh phúc năm 2025 xếp thứ 46/143 quốc gia, tăng 37 bậc so với năm 2020. Tỷ lệ hộ nghèo đa chiều giảm từ 4,4% năm 2021 xuống còn khoảng 1,3% năm 2025. Số người được hưởng trợ giúp xã hội thường xuyên năm 2025 trên 3,5 triệu người, trong đó 55% là người cao tuổi. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế tăng từ 90,9% năm 2020 lên 95,2% năm 2025. Tuổi thọ trung bình năm 2025 đạt 74,8 năm, thời gian sống khỏe khoảng 67 năm.

Giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực tiếp tục được nâng lên. Tỷ lệ người lớn Việt Nam biết đọc, biết viết đạt gần 99%; số sinh viên đại học, cao đẳng tăng gần 20 lần so với trước. Tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ năm 2025 đạt 29,2%, tăng 0,8 điểm phần trăm so với năm 2024. Tiềm lực khoa học - công nghệ, hệ sinh thái khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo tiếp tục phát triển; năm 2025, Việt Nam duy trì vị trí thứ 44/139 quốc gia và nền kinh tế trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII). Công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu ngày càng được chú trọng. Năm 2025, Việt Nam đạt 73,4 điểm trong Chỉ số phát triển bền vững (SDGs), xếp thứ hai Đông Nam Á, tăng 27,4% so với năm 2015. Những kết quả này cho thấy thành tựu đổi mới không chỉ thể hiện ở tăng trưởng kinh tế, mà còn ở cải thiện đời sống, phát triển con người, bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội và hướng tới phát triển bền vững.

Cùng với những thành tựu trong nước, vị thế và uy tín của Việt Nam trên trường quốc tế ngày càng được khẳng định. Đường lối đổi mới tạo nền tảng để Việt Nam chủ động, tích cực hội nhập quốc tế, mở rộng quan hệ đối ngoại và tham gia ngày càng sâu rộng vào các cơ chế đa phương. Việt Nam khẳng định vai trò là bạn, đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế. Từ một quốc gia từng bị bao vây, cấm vận, Việt Nam đã mở rộng quan hệ đối ngoại, thiết lập quan hệ ngoại giao với 195 quốc gia; có quan hệ đối tác toàn diện, đối tác chiến lược và đối tác chiến lược toàn diện với 42 nước, trong đó có cả 05 nước Ủy viên Thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc; là thành viên tích cực của hơn 70 tổ chức quốc tế, tham gia ngày càng sâu rộng vào các cơ chế đa phương, đảm nhiệm nhiều trọng trách quốc tế, đóng góp có trách nhiệm vào hòa bình, hợp tác và phát triển của khu vực và thế giới.

Độ mở của nền kinh tế đạt gần 200% GDP. Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, thuộc nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất thế giới và nhóm các quốc gia thu hút FDI hàng đầu; đã ký kết, thực thi 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) với trên 60 quốc gia, vùng lãnh thổ, trong đó có các FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA, UKVFTA và RCEP. Việt Nam cũng thuộc nhóm 10 quốc gia có lượng kiều hối lớn nhất thế giới. Cùng với đó, văn hóa, du lịch và hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ngày càng được nâng cao. Nhiều di sản văn hóa, thiên nhiên được UNESCO công nhận; Việt Nam trở thành điểm đến du lịch có thương hiệu trong khu vực và quốc tế, v.v.

Từ những chuyển biến về kinh tế, xã hội đến mở rộng quan hệ đối ngoại và hội nhập quốc tế, thực tiễn 40 năm đổi mới cho thấy đường lối đổi mới đã tạo ra những thay đổi căn bản về thế và lực của đất nước. Những kết quả đó là căn cứ thực tiễn quan trọng bác bỏ mọi luận điệu xuyên tạc, phủ nhận giá trị thực tiễn của đường lối đổi mới, phủ nhận con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.

Phát huy giá trị khoa học và thực tiễn của lý luận về đường lối đổi mới đòi hỏi Đảng ta cần tiếp tục nâng cao năng lực dự báo, tổng kết thực tiễn, phát triển tư duy lý luận và cụ thể hóa các định hướng chiến lược thành chủ trương, quyết sách phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước. Nâng cao năng lực tự đổi mới, tự chỉnh đốn của Đảng và hệ thống chính trị; tiếp tục đổi mới, hoàn thiện phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng; xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp và đổi mới căn bản, toàn diện công tác cán bộ, thực hiện tốt chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài theo quan điểm của Hội nghị Trung ương 4 khóa XIV.

Trước những thời cơ và thách thức mới, kiên định mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội phải gắn liền với khơi thông mọi nguồn lực, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả phát triển. Đó là cơ sở để hiện thực hóa khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.

PGS, TS. VŨ VĂN PHÚC, Nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản
____________________

1 - ĐCSVN – Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập II, Nxb CTQGST, tr. 370.

2 - Sđd,  tr. 371.

3 - Sđd, tr. 204 - 205.

4 - Sđd, tr. 372.

5 - Sđd, Tập I, tr. 47.